Zabytki Gminy Jeziorany

1) Kościoły

a) Kościół p.w. św. Bartłomieja 

Przy wjeździe do Jezioran już z daleka widać czerwone mury potężnego gotyckiego kościoła. Został on zbudowany w drugiej połowie XIV wieku i jest klasycznym przykładem warmińskiej odmiany typu świątyni halowej z piętrową zakrystią. Jest to kościół murowany z cegły o polskim wątku, na niskim podmurowaniu z kamieni polnych, trójnawowy i pięcioprzęsłowy. Od północy znajduje się zakrystia, od południa kruchta, a od zachodu kwadratowa wieża prawie całkowicie wciągniętą w obręb korpusu kościoła. W 1913 roku dobudowano do korpusu dwa przęsła ku wschodowi i nową zakrystie od północy. W tym samym czasie podwyższono wieżę o półtorej kondygnacji. Kościół posiada późnogotyckie bogate sklepienie gwiaździste, w nawie głównej szesnastopolowe, w bocznych sześciopolowe, wsparte na ośmiobocznych filarach. Zostało ono zbudowane w XV wieku po zniszczeniach sklepienia pierwotnego. Świątynia na zewnątrz posiada skarpy. Półszczyty zachodniego korpusu sterczynowe, szczyty zakrystii i kruchty uskokowe ze sterczynami na zakończeniach stopni, dekorowane ostrołukowymi blendami. Wieża od zewnątrz podzielona jest ostrołukowymi blendami na cztery kondygnacje. Portal wieżowy ostrołukowy ma profilowane ościeża. Portal z nawy do zakrystii jest też ostrołukowy, profilowany, posiada drzwi z listwami poprzecznymi i krzyżującymi się ukośnie, z dziewiętnastowieczną kołatką w psiej paszczy, która jest fragmentem dawnego wystroju świątyni i rzadkim na Warmii okazem średniowiecznej sztuki odlewniczej. W kruchcie jest umieszczona metalowa płaskorzeźba Madonny z napisem upamiętniającym pożar w 1783 roku. Jest to zabytek II kategorii.

Wewnątrz kościoła zachowało się wiele śladów polskości. W ołtarzach przetrwały rzeźby polskich świętych. Na środkowym zworniku znajduje się herb biskupa Szembeka. Okazały ołtarz główny, barkowy z obrazem św. Bartłomieja z datą 1734 konsekrował w dniu 6 października 1752 roku biskup Adam Stanisław Grabowski. Boczne 4 ołtarze pochodzą z XVIII i XIX wieku. W ołtarzach św. Jana Nepomucena i Ukrzyżowania znajdują się obrazy Kubata z roku 1866, a w ołtarzu Zdjęcie z Krzyża - Steffgena. Kaplica chrzcielna w stylu barokowo-klasycystycznym pochodzi z połowy XIX wieku. Bogate rzeźby i ornamenty zdobią barkową ambonę zbudowaną w pierwszej połowie XIX wieku. Znajduje się na niej herb fundatora. W prawej nawie bocznej kamienna tablica pamiątkowa proboszcza Rogalli z 1763 roku. Poza tym w kościele jest wiele figur, obrazów i naczyń liturgicznych z XVIII i XIX wieku. Szczególnie piękne są obrazy stacji krzyżowych z kręgu osiemnastowiecznej szkoły magdeburskiej. W 1929 roku za proboszcza Franciszka Hejduszki wnętrze kościoła pięknie pomalował artysta malarz Jan Ollesch.

b) Kościół p.w. św. Stanisława, Matki Boskiej i św. Katarzyny we Franknowie  

Kościół w stylu barokowym, zbudowany na miejscu dwóch poprzednich z fundacji biskupa Stanisłaa Adama Grabowskiego, odbudowany w roku 1844 w stylu neoklasycznym. Murowany z cegły, otynkowany, orientowany, salowy. Elewacja zachodnia rozczłonkowana przez pilastry i wnęki, w środkowej wnęce barokowy krucyfiks. WNętrze kościoła przykrute jest pozornym sklepieniem kolebkowym, wyposażenie kościoła z XVIII wieku. Nad wejściem do kruchty barokowa, kamienna tablica z herbem fundatora. W ogrodzeniu cmentarza przykościelnego barokowa dzwonnica z XVIII-XIX w. przykryta namiotowym dachem. przy plebanii klasycystyczna kapliczka z XIX w.

c) Kościół p.w. św. Jana Chrzciciela w Tłokowie  

Kościół filialny zbudowany w latach 1370-1390, a gruntownie przebudowany około 1500 roku. Kościół ma charakter gotycki, orientowany, murowany z cegły, salowy z zakrystią od północy i kruchtą od południa. Drewniana wieża konstrukcji słupowej z XVIII wieku oszalowana jest deskami. Ołtarz główny, barokowy, wyzłocony pochodzi z roku 1698 i posiada bogatą dekorację akantową. Ambona jest z końca XVI wieku, a obrazy z przełomu XVII/XVIII w.

d) Kościół p.w. św. Jerzego i św. Anny w Radostowie 

Kościól gotycki, orientowany, murowany z cegły, salowy z zakrystią od północy i kruchtą od południa. Od wewnątrz wgłebiony, tynkowany fryz wieńczący szczyty uskokowosterczynowe z ostrołukamowymi tynkowanymi blendami. Okna i portale ostrołukowe, profilowane. Wieża drewniana z XVIII wieku o konstrukcji słupowej, kwadratowa, oszalowana deskami i przykryta namiotowym dachem, zakończona iglicą, na której znajduje się chorągiewka z datą odnowienia - 1923 r. Nawa przykryta jest drewnianym stropem z zaokrąglonymi bokami. Zakrystia i kruchta posiada sklepienie krzyżowe. Wyposażenie wnętrza pochodzi z XVIII w.

e) Kaplica filialna św. Rocha w Tłokowie  

Kaplica pochodzi z 1665 roku. W 1750 r. kaplice wzmocniono i dobudowano wieżę. W 1866 roku rozbudowano ją. Konsekracji dokonał w 1790 r. biskup Ignacy Krasicki. Jest to budowla barokowa, murowana z cegły, orientowana, salowa. Od wschodu wieloboczna zamknięta zakrystia, w nawie strop z 1866 roku , w zakrystii sklepienie krzyżowe. Wystrój wnętrza głównie z XVIII wieku. na przykościelnym cmentarzu kamienny krucyfiks z datą 1777 r.

f) Kościół p.w. św. Walentego w Piszewie 

Neogotycki kościół filialny z 1907 roku.

2) Kapliczki warmińskie

Jeziorany

Kapliczka przy ul. Kopernika

Murowana z cegły, otynkowana, na rzucie prostokąta, posadowiona na podmurówce z kamienia. Od strony frontowej, w wysokim cokole na osi środkowej prostokąta wnęka. Nad cokołem, na osi środkowej kapliczki wnęka flankowana po bokach półkolumnami z głowicami, na których opiera się trójkątny szczyt (we wnęce krucyfiks). Kapliczka kryta dwuspadowym daszkiem, krytym dachówką holenderską. Ściany boczne zwieńczone gzymsem stanowiącym przedłużenie kapiteli kolumn z elewacji frontowej.

Kapliczka przy ul. Kajki z XIX/XX w.

Pseudoklasycystyczna, murowana z cegły, otynkowana. Wzniesiona na rzucie kwadratu. Z każdej strony posiada ostrołukowe wnęki. Na przecięciu czterech daszków wyrasta czterościenny naszczytnik kryty daszkiem namiotowym i z wieńczony metalowym krzyżem.

Kikity

Kaplica z dzwonniczką murowana

Miejska Wieś

Kaplica z drewnianą dzwonniczką

Kapliczka przydrożna

Otynkowana, prawdopodobnie z połowy XIX w. kryta spadzistym daszkiem, od frontu dwie wnęki. Figur brak.

Kapliczka w stylu neoklasycystycznym

Kapliczka usytuowana we wsi. Murowana z cegły i otynkowana. Wzniesionma na rzucie prostokąta, dwukondygnacyjna, przekryta dwuspadowym daszkiem. Podstawa oddzielona niewielkim uskokiem. W elewacji frontowej umieszczone osiowo dwie wnęki zamknięte łukiem odcinkowym, flankowane półwtopionymi kolumienkami. Daszek poryty dachówką holenderską.

Tłokowo

Barokowa kapliczka przykościelna

Piszewo

Kapliczka przydrożna, przy domu nr 20

Murowana z cegły, otynkowana. Wzniesiona na rzucie prostokąta, przykryta daszkiem krzyżowym. Podstawa oddzielona uskokiem, ozdobiona dużą prostokątną płyciną od frontu. Wnęka obszerna, zamknięta łukiem odcinkowym. Całość zwieńczona gzymsem uskokowym.

Potryty

Żardeniki

Kapliczka przydrożna z 1816 r.

Murowana z cegły, otynkowana z dwuspadowym daszkiem pokrytym dachówką. Od frontu dwie wnęki - w części dolnej większa, wyżej mniejsza, zakończona pełnymi łukami. Na daszku metalowa chorągiewka.

Krokowo

Olszewnik

Kapliczka przy drodze do Piszewa.

Murowana z cegły i otynkowana. Wzniesiona na rzucie prostokąta z absydą w elewacji frontowej. Podstawa lekko wysunięta, ozdobiona prostokątną płyciną. Wnęka oparta na podstawie, zamknięta łukiem nieregularnym, flankowana półwtopionymi kolumienkami podtrzymującymi wydatny gzyms wieńczący kapliczkę, przerwany nad wnęką. Elewacja zwieńczona trójkątnym szczytem o krawędziach podkreslonych szerokim gzymsem. Daszek pokryty dachówką holenderską.

3) Organy

Z głębi wspaniałego wnętrza kościoła parafialnego, którego akustyka nie ma sobie równych, rozbrzmiewają odrestaurowane organy, największe z zachowanych instrumentów wykonanych przez firmę Augusta Terletzkiego z Elbląga, zbudowane w 1874 roku.

Niegdyś bogato zdobione rzeźbami i płaskorzeźbami sięgają przełomu XVI-XVII wieku. Składają się one z trzech manuałów o trzydziestu głosach, napędzanych mechanicznie. Wydają dobry i czysty ton. Po drugiej wojnie światowej kościół został troskliwie odnowiony. Pomalowane wnętrze jest dziełem artysty malarza Józefa Wawrzyńskiego ucznia Drapiewskiego, malarza katedry płockiej.

Ocalenie i rewaloryzację zabytkowych organów z uwagi na szczególną rangę tego zabytku oraz przywrócenie prospektowi organowemu jego oryginalnego historycznego wyglądu wraz z pierwotną kolorystyką, to zadanie jakie ks. dziekan Stanisław Jasiński uznał za priorytetowe. Wkładając wiele osobistego wysiłku i zaangażowania, przy owocnej współpracy ze Społecznym Komitetem Ratowania Zabytków Miasta i Gminy Jeziorany i dzięki wsparciu finansowemu uczestników zadania, osiągną zamierzony cel. O środki na renowację trzeba było starać się trzy lata. Całkowity koszt odnowy wyniósł 310 tysięcy zł. To bardzo duża suma jak na parafię, w której znajduje się wiele zabytków oczekujących na konserwację.
Uwieńczeniem zakończenia prac konserwatorskich było poświęcenie organów i prospektu organowego przez metropolitę warmińskiego ks. arcybiskupa Edmunda Piszcza w czasie uroczystej mszy świętej odprawionej 18 czerwca o godz. 18 oraz koncert organowy w wykonaniu Barbary Abramowicz (sopran) i Wiktora Łyjaka - rzeczoznawcy ministra kultury w zakresie dokumentacji i konserwacji zabytkowych organów, który jako jedyny polski organista posiada Złotą i Platynową Płytę.
Płyta z muzyką organową z jeziorańskiego kościoła pt. "Wysłuchaj mnie Panie, gdy wołam do Ciebie" została nagrana w październiku 2003 roku. Świątynia, jak się okazało, ma niespotykaną akustykę. W każdym miejscu dźwięk ma tę samą barwę.

"Jest to bardzo cenny instrument, ma aż trzy klawiatury ręczne. Zachowała się obudowa i piszczałki, niemal w oryginalnym stanie, co nie zdarza się często. To jest wartość tego instrumentu" - mówi Wiktor Łyjak.

4) Brama

Z kościoła na rynek wychodzi się przez osiemnastowieczną bramę barkową, murowaną, prostokątną, dwukondygnacyjną, ze szczytem zakończonym półkolistą arkadą. Jest to także zabytek II kategorii. Piętro i szczyty wolutowe bramy, kondygnacje rozczłonkowane przez pilastry, oraz popiersia świętych, przydają temu zabytkowi znacznych wartości artystycznych. Brama spełnia jednocześnie zadania dzwonnicy. Obok kościoła znajduje się plebania z początku XIX wieku.

5) Kaplica św. Krzyża

Na północ od kościoła farnego przy skrzyżowaniu dróg do Dobrego Miasta i Lidzbarka mieści się kaplica pw. św. Krzyża wyświęcona w 1580 roku przez biskupa Marcina Kromera. Obecna budowa pochodzi z XVII wieku i była odnawiana w 1927 roku. Mocno została zniszczona w drugiej wojnie światowej. Jest to kościółek barkowy, orientowany, murowany, salowy, prostokątny o kwadratowym stropie. Elewacja zewnętrzna rozczłonkowana jest przez pilastry i belkowanie. Przy szczycie wschodnim występuje ośmioboczna wieżyczka z barkowym hełmem, na którym są daty 1623 i 1927. We wnęce jest zawieszony krucyfiks o cechach ludowego baroku. Bardzo ładny jest główny ołtarz w stylu renesansowym z około 1600 roku. W predelii ma namalowane na drzewie Złożenie do Grobu, a po lewej stronie portret fundatora urządzeń kościelnych proboszcza Szymona Niedźwiedziego (1684-1688) z jego herbem i inicjałami. Są jeszcze dwa krucyfiksy z XVIII wieku. Kaplica jest zabytkiem III grupy.

6) Zamek

Z dawnego zamku do dziś przetrwały tylko sklepione piwnice i grube, trzymetrowe mury obwodowe przyziemia skrzydła zachodniego oraz fragmenty baszty narożnej. Ruiny zamku zaliczono do II kategorii zabytków.

Zamek istniał jeszcze przed założeniem miasta w 1338 roku jako budowla drewniano - ziemna. Potem biskup Jak z Miśni (1350-1355) rozpoczął budowę zamku murowanego. Ukończył ja biskup Jan Stryprock przed rokiem 1373. Zamek był siedzibą biskupiego komornictwa jeziorańskiego. Pierwotnie miał 4 skrzydła, które otaczały kwadratowy dziedziniec. W narożniku południowo - wschodnim mieściła się wieża. Głęboka fosa oddzielała zamek od miasta. Od wschodu rozciągało się podzamcze zniszczone w czasie walk w II połowie XV wieku, które zostało odbudowane dzięki biskupowi Adamowi Grabowskiemu w wieku XVIII. Na stokach wzgórz zamkowych znajdował się piękny ogród, utrzymany w stylu włoskim z podłużnymi i poprzecznymi alejami oraz fontanną pośrodku. Wzmiankę o nim odnajdujemy w dokumentach z 1711 roku. Dziś w tym miejscu znajduje się park i powstały stosunkowo niedawno amfiteatr miejski, w którym odbywają się imprezy kulturalno - artystyczne.

Zamek spalił się w 1783 roku w wyniku słynnego pożaru od uderzenia pioruna w wieżę zamkowa. Później fundamenty jego wykorzystano do budowy siedziby zarządu miasta i sądu. Zabudowano również teren podzamcza. Obecnie mieści się w nim Urząd Miejski w Jezioranach.

7) Fortyfikacje Miejskie

Gotyckie z XIV wieku, zrekonstruowane w latach sześćdziesiątych zachowały się we fragmentach. Mimo szczątkowej postaci nadają miastu ducha minionej historii.

 

 Źródło: "Dzieje miasta", Biskupiec, Józef Bagiński