Tajemnica Świętej Góry^[1]

Wśród malowniczych okolic Jezioran uwagę zwraca wzgórze znajdujące się kilka kilometrów od miasta, jadąc w kierunku Krokowa. Dla turystów wzniesienie jest doskonałym punktem widokowym, natomiast mieszkający tam starsi Warmiacy nazywają je Świętą Górą, opowiadająca pełne magii i niesamowitości legendy związane z tym miejscem.

Święta Góra położona nad nieistniejącymi już brzegami osuszonego w XIX wieku Jeziora Krokowskiego, 3 km na południowy zachód od Jezioran, w pobliżu wsi Lekity. Wzgórze wyraźnie dominuje nad krajobrazem (179 m n.p.m.), dzięki czemu rozciąga się stamtąd piękny widok na pobliskie Jeziorany i okolice. Obszar ten właściwie do przełomu wieków XVIII i XIX dość gęsto pokryty był jeziorami (skąd nazwa Jeziorany, niem. Seeburg) oraz lasami. Jak uważają autorzy Słownika geograficznego Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, wydanego w 1882 roku, była to okolica "bardzo obronna z powodu jezior wielu, gór i lasów pobliskich"^[2]. A biorąc również pod uwagę dość dobre miejscowe gleby, wydaje się, że były to wystarczające powody, aby teren ten już od wczesnego średniowiecza (a jak potwierdzają ostatnie odkrycia archeologiczne, prawdopodobniej i wcześniej) był dosyć gęsto - jak na owe czasy - zaludniony. Najstarszą wymienioną w dokumentach osadą w tych okolicach jest wieś Tłokowo, która dała nazwę całemu rejonowi, zwanemu w akcie lokacyjnym Jezioran z 1338 roku Tłokownią. Jak się wydaje, Tłokowo było jednym z pierwszych miejsc osadnictwa chrześcijańskiego w południowej Warmii. Liczne ślady wskazują jednak na to, że teren był wcześniej zaludniony przez pogańskie plemiona, a dokładniej przez plemię Bartów.

Jak wynika z analizy odkryć archeologicznych oraz przekazów pisarzy starożytnych, w pierwszych wiekach naszej ery wyodrębniły się trzy zespoły ludnościowe zamieszkujące dorzecza Niemna, Pregoły , Pasłęki, aż po ujście Wisły. W wiekach VII i VI miało miejsce ostateczne ukształtowanie się wspólnot Galindów, Estów i Sudawów, będących zaczątkową formą związków plemiennych. W późniejszych wiekach wspólnoty te dały początek kolejnym plemionom; z grupy galindzkiej wykształciły się plemiona Galindów, Sasinów i Bartów, z grupy estyjskiej powstały plemiona Sambów, Skalowów, Nadrowów, Natangów, Warmów, Pomezanów i Pogezanów, natomiast grupa sudawska dała początek Jaćwieży.  Warto zaznaczyć, że nazwa Prusowie odnosiła się początkowo jedynie do plemion estyjskich, a w historiografii średniowiecznej rozciągnięta została na Galindę, Barcję i Ziemię Sasinów (Jaćwingowie zawsze odróżniani byli od Prusów).

Interesujący nas teren zamieszkały ludy wspólnoty galindzkiej. Ziemie Sasinów i Galindów leżały w bezpośrednim sąsiedztwie Mazowsza, dlatego też były one wyjątkowo narażone na skutki ciągłych starć zbrojnych na pograniczu polsko-pruskim, wskutek czego w pierwszych wiekach drugiego tysiąclecia tereny te niemal zupełnie się wyludniły. Jedynym przedstawicielstwem z grupy galindzkiej pozostało plemię Bartów zamieszkujące ziemie na prawym brzegu Łyny. Okolice dzisiejszych Jezioran należały do południowego skrawka terytorium Bartów, czyli do tak zwanej Małej Barcji. Odkrycia archeologiczne potwierdzają, że na tych terenach w czasie czternastowiecznej kolonizacji chrześcijańskiej były staropruskie osady zwane polami, skupiające się w kręgu jezior wokół dzisiejszych miast: Reszla, Jezioran i Barczewa. Z powodu działań wojennych, które obejmowały terytorium Bartów, w zasadzie przez całą drugą połowę XIII wieku (podbój ziem przez Krzyżaków i pacyfikacje kolejnych powstań pruskich) kolonizacja ziem Małej Barcji właściwie zaczyna się na początku XIV wieku (w latach 1310-1350 w komorostwie jeziorańskim lokowano osiem wsi, a w drugiej połowie XIV wieku kolejnych 11). Zaznaczyć należy, iż uważa się, ze w pierwszej fazie kolonizacji wsie i miasta zakładano przeważnie w miejscach, gdzie wcześniej istniały osady pruskie, natomiast w drugiej fazie kolonizacji znacznie częściej lokowano osady na tak zwanym "surowym korzeniu". między innymi z tego też powodu niepodważalnym wydaje się być fakt, ze okolice Jezioran w czasach pogańskich były znacznym skupiskiem ludności i z tym faktem należy wiązać historię Świętej Góry.

W pobliżu Świętej Góry znajduje się inne wzniesienie, gdzie znajdujemy ślady istniejącej w tym miejscu średniowiecznej warowni. Fakt ten potwierdzają również cytowani wcześniej autorzy Słownika geograficznego Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich: "Obok w pobliżu znajduje się druga góra, po której jeszcze wyraźniej można poznać, że zamek miała". Nestor polskiej turystyki, Mieczysław Orłowicz, w wydanym po raz pierwszy w 1922 roku Ilustrowanym przewodniku po Mazurach Pruskich i Warmii pisał: "W sąsiedztwie jest druga góra ze śladami dawnej obronności"^[3]. Ale przejdźmy do samej Świętej Góry, zwanej także Piękną Górą lub Pogańską Górą. Prawdopodobnie jest to pozostałość po staropruskich mieszkańcach tych ziem (nie zachowała się żadna wzmianka o późniejszym wykorzystaniu tego wzniesienia). Zagadką pozostaje jednak jej pierwotne przeznaczenie. Czy było to grodzisko-warownia? Czy też było to miejsce kultu religijnego pogańskiego ludu? I chociaż nikt dotychczas zajął się odszyfrowaniem tej zagadki, to zdania opisujących wzgórze są podzielone. We współczesnych przewodnikach turystycznych określa się je jako miejsce kultu religijnego Prusów. Podobnie wzniesienie opisuje Orłowicz: "3 km na zachód od Jezioran, koło Lekit  (Lekitten) wznosi się tzw. Święta Góra (179 m), gdzie miała stać niegdyś świątynia pogańska starych Prusów. Rozległy stad widok na miasto i okolicę. Zachowały się tu jeszcze wały i rowy, a o tej górze krążą liczne legendy"^[4]. Natomiast Słownik geograficzny Królestwa polskiego i innych krajów słowiańskich przypisuje jej zgoła inna rolę: "Od dawna też były Jeziorany za starych pogańskich Prusaków zaludnione i obwarowane. Teraz jeszcze opowiadają sobie o zamkach tutejszych zaczarowanych i o górze, którą święta zowią, albo zamczyskiem. Leży ona niedaleko za miastem ponad Jeziorem Krokowskim, obecnie osuszonym. Można dość dobrze rozpoznać, że tu kiedyś stał zamek obronny, i po szczątkach wałów zachowanych i po fosach wydrążonych i cegłach, kamieniach przy oraniu wydobywanych"^[5]. I jeśli oczywiście żadnej z powyższych analiz nie można uznać za w pełni wiarygodną historycznie, to tym bardziej frapujące jest poznanie przeszłości wzgórza, odkrycie roli, jaką pełniło w czasach staropruskich. Pomocnymi w rozwikłaniu tej zagadki nie wydają się również być miejscowe opowieści o Pięknej Górze, które oprócz przekazu, że jest to miejsce szczególne, nie niosą właściwie żadnych historycznych ech z przeszłości. Wśród ludności miejscowej krąży opowieść o tym, iż na górze stał kiedyś wspaniały zamek, lecz na skutek zepsucia i rozwiązłości jego mieszkańców budowla zapadła się pod ziemię, a wraz z nią wszystkie zgromadzone tam skarby, których strzegą teraz siwowłosy staruszek i piękna panna, natomiast mieszkańcy zamku ukarani za swe niegodziwości zamienieni zostali w ryby i żyją w pobliskim jeziorze (czyżby w osuszonym ponad sto lat temu Jeziorze Krokowskim?).

Mając na uwadze liczne elementy zabudowy wydobywane podczas prac polowych, wydaje się, że nie powinno sprawiać trudności odkrycie śladów, które wskazałyby ostatecznie na rolę, jaką w przeszłości pełnił Piękna Góra. Przeprowadzenie nawet powierzchownych prac archeologicznych powinno przynieść oczekiwane rezultaty i dostarczyć powyższych dowodów (zauważyć należy, iż część ze współcześnie występujących na wzgórzu śladów fortyfikacji jest pozostałością umocnień z okresu pierwszej wojny światowej). Sprawa oczywiście, jak w przypadku większości prac archeologicznych, jest pilna, ponieważ z każdym rokiem ewentualne bezcenne ślady przeszłości bezpowrotnie giną. Odnalezienie na Świętej Górze szczątków staropruskiego grodu lub miejsca kultu religijnego Prusów pewnie nie będzie taka rewelacją jak odkrycie przez Ekspedycję Archeologii i Etnologii Polskiej Akademii nauk w 1992 roku, w pobliskim Tłokowie, śladów osadnictwa sprzed 9000 lat, lecz z pewnością dostarczy cennych informacji na temat staropruskich mieszkańców tych ziem oraz przysporzy Jezioranom kolejnej atrakcji turystycznej.

¹Mrągowskie Studia Humanistyczne, T. 3/2001, s. 5-7

² Słownik Geograficzny Królestwa polskiego  i innych krajów słowiańskich, pod red. F. Sulimierskiego , B. Chlebowskiego, W. Walewskiego, Warszawa 1882, s. 574

³ M. Orłowicz, Ilustrowany Przewodnik po Mazurach Pruskich i Warmii, Olsztyn 1991, s. 226

⁴ Ibidem, s 226

⁵ Słownik geograficzny Królestwa Polskiego, s. 574