Początki miasta

"Przed przybyciem Krzyżaków okolice Jeziora Krokowskiego były dość gęsto zaludnione. Do dziś na Górze Świętej zachowały się szczątki wałów, fos i murów. Na znajdującym się w jej pobliżu wzgórzu są także ślady prastarego grodu. Zamek jeziorański zbudowano również na miejscu dawnego grodu, a Jeziorany założono na miejscu osady pruskiej. Ziemię tę zamieszkiwało ongiś plemię Bartów. Było to terytorium tak zwanej Małej Barcji.

Po podboju krzyżackim i podziale zdobytych ziem miedzy Zakon i kościół, obszar ten znalazł się pod władzą biskupa warmińskiego.

Nie jest znana data wzniesienia zamku jeziorańskiego. Istniał on już jednak w chwili założenia miasta. Była to wówczas budowla drewniano-ziemna zbudowana na wzniesieniu w ramionach rzeki Symsarny.

Założycielem Jezioran był biskup Herman z Pragi, który położył duże zasługi przy uregulowaniu granic biskupstwa i dominium warmińskiego oraz przy zaludnieniu południowej Warmii. W zastępstwie biskupa przywilej lokacyjny na prawie chełmińskim wystawił w 1338 roku kanonik braniewski Mikołaj i wójt biskupi Henryk von Luter. Zasadźcą został Henryk Wandepfaffe. Miastu przydzielono 110 włók ziemi, z tego 11 włók należało do sołtysa, 6 stanowiło uposażenie kościoła, jedną zarezerwowano jako pastwisko na potrzeby zamku, jedną przeznaczono na zabudowę miasta, 61 do podziału między osadników, osadników 30 na wspólne pastwisko dla wszystkich mieszkańców miasta. Jezioranom przyznano 10 lat wolnizny, czyli przez ten czas osadnicy zwolnieni byli ze wszystkich czynszów. Mieszczanom przysługiwało prawo budowy kramów, ław i łaźni. Dochody z nich miały być dzielone między biskupa, sołtysa i władze miejskie.

Pierwsi mieszkańcy Jezioran pochodzili z kolonizacji wewnętrznej, to znaczy przybyli tu z wcześniej zasiedlonych terenów dominium warmińskiego. Rekrutowali się głównie z okolic Ornety, gdzie znajdowały się posiadłości zasadźmy, a także z okolic Lidzbarka i Dobrego Miasta. Napływ ludności polskiej rozpoczął się w XV wieku. Liczba tej ludności w mieście i w okolicy wzrosła szczególnie w XVII wieku.

W dokumentach lokacyjnych Jeziorany występowały pod nazwą civitas Seburg. W późniejszych czasach nazwa ta przekształciła się w Seeburg. Wywodzi się ona od pobliskich, dziś już w części nieistniejących jezior. Nazwa polska Jeziorany występuje już w XV wieku. Polscy mieszkańcy zwali także swe miasto Zyborkiem.

Nadany Jezioranom herb ulegał zmianom w ciągu dziejów. Do naszych czasów przetrwał herb przestawiający na tarczy trzy czerwone bramy, a pod nimi zieloną gałązkę.

Przywilej lokacyjny został odnowiony przez biskupa Sorbona w 1389 roku. Miasto otrzymało wówczas dodatkowo 40 włók lasu oraz prawo połowu ryb w sąsiednich jeziorach małym i wielkim sprzętem z wyjątkiem sieci.

Gotyckie założenie urbanistyczne miasta z szachownicowym układem ulic zachowało się do dziś. Ośrodkiem jest prostokątny rynek z rozchodzącymi się od niego prostopadle sześcioma ulicami. Na rynku wznosił się ratusz spalony w 1656 roku i już nieodbudowany. Domy mieszczańskie grupowane były w dziesięciu kompleksach. Siedem z nich znajdowało się przy rynku, pozostałe przy ulicach prowadzących do bram miejskich. W południowo-wschodnim narożniku rynku wzniesiono w 1345 roku kościół pw. św. Bartłomieja, który znajdował się pod patronatem biskupa. Od końca XV wieku był siedzibą archiprezbitra. Na zachód od miasta, oddzielony od niego głęboką fosą, znajdował się zamek biskupi. Ze sprawozdania z lustracji dokonanej w 1655 roku wynika, że całe miasto otoczone było wysokimi murami i fosami. Di miasta prowadziły trzy bramy: Mostowa zwana także Lidzbarską od północy, Młyńska od południa i Reszelska od wschodu. Jedną z najstarszych budowli Jezioran był młyn położony nad Stawem Młyńskim, wymieniony już w przywileju w 1338 roku.

W wiekach XVI i XVII miasto zaczęło rozwijać się w kierunku północnym. Na powstałym w ten sposób przedmieściu zbudowano w 1656 roku kaplicę pw. św. Krzyża.

Na miejscu drewnianego zamku biskup Jan z Miśni rozpoczął budowę zamku murowanego. Ukończył go biskup Jan Stryprock przed rokiem 1373. Był on siedzibą biskupiego komornictwa Jeziorańskiego. Pierwotnie zamek miał 4 skrzydła, które otaczały kwadratowy dziedziniec. W narożniku południowo-wschodnim zamku mieściła się wieża. Od wschodu rozciągało się podzamcze. W 1472 roku podzamcze zostało zniszczone i odbudowane dopiero w XVIII wieku przez biskupa Adama Grafowskiego. Na stokach wzgórza zamkowego znajdował się piękny ogród, wzmiankowany w dokumentach z 1711 roku. Był to ogród typu włoskiego z podłużnymi i poprzecznymi alejami oraz z fontanną pośrodku. Dziś na tym miejscu znajduje się park.

Zamek spalił się całkowicie w 1783 roku. Później jego fundamenty wykorzystano dla budowy siedziby zarządu miejskiego i sądu. Zbudowano także teren podzamcza."

 Fragment książki "Dzieje miasta" Biskupiec, Józef Bagiński