Przełomowe odkrycie w Lesie Kikickim

 

Członkowie Stowarzyszenia Miłośników Historii i Kultury Prusów Pruthenia dokonali przełomowego odkrycia. Bazując na publikacjach archeologicznych z XIV wieku, a w szczególności na rozpoznaniach archeologicznych dr Mirosława Hoffmana i Jarosława Sobieraja, rozpoczęli ekspedycję w celu lokalizacji obiektów kurhanowych na trasie Biesówko - Kikity - Żardeniki. Kurhany, obok kulistodennych naczyń, to najbardziej widoczny wyznacznik kultury kurhanów zachodniobałtyckich. Są to duże skrzynie wykonane z płyt kamiennych lub prostokątnych bruków, na których ustawiano z reguły wiele popielnic.

Przedsięwzięcie trwało dwa miesiące i zakończyło się sukcesem. Udało się odnaleźć sześć kurhanów. Wszystkie porośnięte były samosiejkami i większymi drzewami, które utrudniały ich lokalizację. Cmentarzysko kurhanowe w Kikitach oraz cmentarzysko położone w jego najbliższej okolicy wskazuje na istnienie w tym rejonie dużego skupiska osadniczego uformowanego około III w. p. n e. Jak się przypuszcza, osadnictwo zlokalizowane było w pobliżu trzech jezior: Luterskiego, Tejstymy i Kikity. Najstarsza znana notatka o nekropolii w Lesie Kikickim pochodzi z 1305 roku, a zapisana została w Codex Diplomaticus Warmiensis.

Największe koncentracje grobowców kurhanowych znajdują się obecnie w rejonie Swietłogorska, w płn.-zach. Sambii, w pobliżu wsi Gródki, koło Działdowa, w rejonie Piórkowa, koło Braniewa, w pobliżu Głamstawek, koło Bartoszyc, w Bukwałdzie, koło Olsztyna oraz w Kikickim lesie.

Z inicjatywy członków Stowarzyszenia Miłośników Historii i Kultury Prus Pruthenia narodziła się idea powołania na obszarze Lasu Kikickiego rezerwatu archeologicznego kultury kurhanów zachodniobałtyckich. Walory historyczno-poznawcze obiektu, a także jego niezwykle atrakcyjne położenie (jezioro Luterskie z ośrodkiem wypoczynkowym) stanowią ważne przesłanki pozwalające oczekiwać dużej popularności rezerwatu.

 

Stowarzyszenie Miłośników Historii i Kultury Prusów

Pruthenia

REZERWAT ARCHEOOGICZNY

NEKROPOLA KULTURY KURHANÓW  ZACHODNIOBAŁTYJSKICH

IM. PROF. ŁUCJI OKULIUCZ - KOZARYN

LAS KIKICKI

(Opracował: dr Bogdan Radzicki przy wspólpracy dra Mirosława Hoffmanna)

 

 

Kultura kurhanów zachodniobałtyjskich

 

Pojęcie kultura kurhanów zachodniobałtyjskich (dalej KKZ-B) zostało wprowadzone do literatury archeologicznej przez Łucję Okulicz-Kozaryn, która w roku 1970 opublikowała monografię tej kultury¹. Brak jest jednoznacznych wyznaczników chronologii tej kultury, ale przyjmuje się, że rozwinęła się ona w tzw. okresie halsztackim D, tj. ok. VI~V w. p.n.e. Jej schyłek zaś przypada natomiast na okres późnolateński i wczesnorzymski tj. I w. p.n.e. - I w. n.e.

W KKZ-B wyróżnia się trzy grupy terytorialne: sambijską, zachodniomazurską i wschodniomazurską. We wszystkich zespołach występuje szereg cech charakterystycznych, które pozwoliły wyodrębnić ją jako samodzielną jednostkę kulturową.

Pierwszą z tych cech przewodnich KKZ-B jest rozpowszechnienie zwyczaju budowy kurhanów (zwyczaj znany wcześniej na terenach sambijskich). Cechą charakterystyczną konstrukcji tych kurhanów są duże skrzynie z płyt kamiennych lub prostokątne bruki, na których ustawiano z reguły wiele popielnic (od kilku do nawet dwudziestu kilku).

Drugą cechą charakterystyczną KKZ-B jest stosunkowo jednolity styl ceramiki, którą łączy przede wszystkim kulistodenność naczyń. Wprowadzenie nowej technologii produkcji naczyń było istotną zmianą kulturową, wymagało bowiem zastosowania innych sposobów podtrzymywania lepionego naczynia. Technologia ta nie występowała ani w kulturze łużyckiej, ani pomorskiej. Naczynia takie występują natomiast w wielu kulturach neolitycznych oraz kulturach epoki brązu. Najbliższą geograficznie kulturą, w której kulistodenność naczyń występuje jako cecha przewodnia, jest kultura miłogradzka².

Trzecią cechą KKZ-B, wyróżniającą na tle kulturowym wczesnej epoki żelaza, jest charakterystyczny system osadnictwa w postaci małych osiedli obronnych o charakterze wyżynnym lub nawodnym. Osiedla wysoczyznowe budowano na wzniesieniach morenowych, półwyspach i wyspach jezior, w zakolach i widłach rzek. Osiedla nawodne budowano na pomostach z pni drzewnych układanych na kształt rusztu. Sytuowano je najczęściej na płyciznach, w zatokach jezior oraz przy brzegach rzek. Wspólną cechą osad KKZ-B był - poza ich obronnym charakterem - ich niewielki rozmiar. Majdan osady mógł pomieścić z reguły nie więcej niż 5 do 8 domów mieszkalnych. Taka osada mogła być zamieszkała albo przez tzw. "wielką rodzinę", albo też przez małe grupy rodowe. Ten system osadnictwa jest zbieżny z notowanym na terenie dzisiejszej Litwy, Łotwy i Białorusi.

Stanowił on więc cechę charakterystyczną dla całej leśnej strefy północno-wschodniej Europy³. Ten system osadnictwa obronnego utrzymuje się niemal w niezmienionej formie w tym kręgu kulturowym aż do V w. n.e. i stanowi jego trwały element.

Trzy wspomniane grupy terytorialne dokonały w okresie między VI w p.n.e. a I w. n.e. scalenia całego obszaru pruskiego w jeden organizm kulturowy, który występuje już w tym okresie w najstarszych znanych źródłach pisanych. Zachowana ciągłość kulturowa tego obszaru, między początkami kultury kurhanów zachodniobałtyjskich, a plemionami pruskimi okresu średniowiecza, pozwala sądzić, że ta właśnie kultura jest podłożem, na którym uformował się na terytorium pruskim nowy etnos, znany w historii jako Bałtowie zachodni lub Prusowie.

Najbardziej charakterystycznym i widocznym w terenie wyznacznikiem KKZ-B są grobowce kurhanowe. Pierwotną ich liczbę na obszarze między dolną Wisłą, a Niemnem szacuje się na co najmniej 2,5 tys., przy czym do czasów współczesnych zachowało się ich stosunkowo niewiele. Większość kurhanów zachowana była jeszcze w połowie XIX wieku, a zniszczeniu uległy dopiero na przełomie XIX i XX wieku, w wyniku prac ziemnych, budowlanych i polowych. Kurhany KKZ-B występują z reguły w skupieniach po kilka, kilkanaście lub - sporadycznie - kilkadziesiąt, tworząc cmentarzyska. Wyjątkowo występowały pojedynczo.

Obecnie większość znanych kurhanów znajduje się w lasach, gdyż tam właśnie istnieją najlepsze warunki do ich zachowania. Największe koncentracje grobowców kurhanowych KKZ-B znajdują się współcześnie w rejonie Swietłogorska, w płn-zach. Sambii, w pobliżu wsi Gródki, koło Działdowa, w rejonie Piórkowa, koło Braniewa, Głamsławek, koło Bartoszyc, w Bukwałdzie, koło Olsztyna oraz w Kikickim lesie.

 

Wczesnożelazny mikroregion osadniczy

 

Biesówko - Kikity - Żardeniki

Cmentarzysko kurhanowe w Kikitach oraz cmentarzyska położone w jego najbliższej okolicy⁴ wskazują na istnienie w tym rejonie dużego skupiska osadniczego, uformowanego - jak sądzi Ł. Okulicz⁵ - w okresie pełnego rozkwitu KKZ-B, czyli mniej więcej około połowy III w p.n.e. Osadnictwo skupiało się - jak się wydaje - w pobliżu trzech jezior: Luterskiego, Tejstymy i Kikity, przy czym zaznaczyć trzeba, że nie udało się dotąd zlokalizować śladów osadnictwa na tym terenie. Obszar ten jest ograniczony 20 kilometrowym pasem pustki osadniczej od północy.

Osadnictwo to rozwinęło się tu po zaniku na tym terenie osadnictwa kultury łużyckiej około V w p.n.e.. Znaczyłoby to, że obszar ten był niezamieszkały (a przynajmniej brak jest dotąd śladów osadnictwa z okresu między V a III w p.n.e.) przez blisko dwa wieki, zanim pojawili się na nim przedstawiciele KKZ-B.

Jak zauważa L Okulicz, „nowi mieszkańcy założyli swe siedziby w miejscach przedtem nie zasiedlonych"⁶.

 

Historia badań

wczesnożelaznego mikroregionu osadniczego

Biesówko - Kikity - Żardeniki⁷

 

W Lesie Kikickim, według znanych źródeł i przekazów powinno znajdować się co najmniej 29 kurhanów. Zdaniem M. Hoffmanna, liczba ta jest jednak z pewnością zawyżona, co sugeruje analiza sprawozdań z badań wykopaliskowych niektórych obiektów (...). Znamienna jest tu bowiem analogiczność wielkości i konstrukcji kilku dużych kurhanów⁸. W szczególności dotyczy to kurhanu oznaczonego na załączonej mapce jako obiekt I, który był według wspomnianego autora badany aż czterokrotnie.

Najstarsza znana informacja o nekropoli w lesie na południe od jez. Luterskiego pochodzi z roku 1305. Jest to notatka zapisana 29 czerwca 1305 roku w Codex Diplomaticus Warmiensis⁹, w której donosi się o prutenicale cimiterium, w parafii Lutry. J. Breyer, w pracy Hünengräber bei Lautern¹⁰, sugeruje że chodzi właśnie o cmentarzysko przy południowo-zachodnim brzegu jeziora Luterskiego. Następna wzmianka o kurhanach w Lesie Kikickim pochodzi już z połowy XIX wieku; wspomina się tu o pięciu kurhanach, z których w 1859 roku dwa otworzył właściciel majątku Kikity. Były one położone na południe od drogi łączącej Kikity z Żardenikami. Większy z tych kurhanów, o średnicy 17 m, zawierał orientowaną na linii północ-południe skrzynię kamienną o długości 5/5 m składającą się z dwóch komór i ustawioną na bruku kamiennym wylepionym rozrzedzoną gliną. Północna część skrzyni była przykryta dużą płyta kamienną, nie zawierała ona zabytków. W części południowej natomiast odkryto liczne popielnice i kilka wyrobów krzemiennych¹¹. Prawdopodobnie kurhan ten został ponownie rozkopany w roku 1876 przez dwóch badaczy Tribukaita i Preußa. Wskazywałaby na to zarówno wielkość samego kurhanu, jak i taka sama wielkość skrzyni kamiennej orientowanej identycznie jak w kurhanie rozkopanym w 1859 r.

Tym razem jednak w kurhanie znaleziono 35 naczyń oraz ułamki wyrobów z brązu.

Naczynia miały kuliste dna, starannie wygładzone powierzchnie oraz ornament rytych linii stempelkowych¹². I znowu na kurhan ten trafił inny znany badacz starożytności pruskich Georg Bujack, który rozkopał go z kolei w 1883 roku to znaczy tylko 7 lat po badaniach Tribukaita i Preußa, którzy wyniki swojej pracy zdążyli już w tym czasie ogłosić. Bujack widocznie nie trudził się zbytnio przygotowaniem źródłowym do pracy terenowej.

Co ciekawe tenże badacz, w swoim sprawozdaniu z badań pisze o wyrabowanej skrzyni kamiennej¹³ de facto - przez jego kolegów - badaczy-miłośników starożytności. Po raz czwarty kurhan I miał być rozkopany z kolei w 1938 roku, tym razem jednak brak danych przez kogo. Ale wiadomo, że kurhan został zgłoszony przez burmistrza Jezioran -Setta, w roku 1937. Kurhan sytuowano tym razem jako położony na terenie powiatowej żwirowni, a po odkryciu nieregularnego płaszcza kamiennego znaleziono w nim skrzynię kamienną długości 6 m, której wybrukowane dno pokryte było warstwą rozrzedzonej gliny¹⁴. Mimo trzech wcześniejszych penetracji obiektu znaleziono w nim jeszcze spiralki brązowe, dwa kółka żelazne oraz fragmenty naczyń glinianych. Sprawozdanie z badań obiektu zamieszczono w Altpreußen z roku 1938.

W roku 1885, a więc dwa lata po badaniach Bujacka do Lasu Kikickiego trafili inni

prahistorycy: Johannes Heydeck i Arthur Eckart, którzy zbadali w nim aż 7 obiektów. Zlokalizowano je w ówczesnych działach lasu: 176 - kurhan 1; 183 - kurhan 2; 184-193 - kurhany 3,4 i 5; 198 - kurhan 6 i w dziale 191 - zlokalizowano kurhan 7. Jedynie w kurhanie 1 badacze znaleźli skrzynię kamienną orientowaną na linii północ-południe, w której znajdowało się 7-8 kulistodennych popielnic z wpuszczanymi pokrywami czapkowatymi.

Jeden z grobów stanowił skupisko przepalonych kości, złożonych na płaskim kamieniu i przykrytych glinianą pokrywą. Naczynia z tego obiektu miały starannie wygładzone powierzchnie i zdobione były grupami rytych linii i odciskanych dołków¹⁵.

Na inne obiekty na terenie kikickiej nekropoli natrafili w roku 1893 Heinrich Kemke i Karl Heinz Lohmeyer. Zlokalizowali oni i rozkopali dwa obiekty opisane jako położone w obrębie Żardenik, położone ok. 2,7 km na południowy-wschód od wsi. W jednym z nich, położonym na północ od drogi Żardeniki-Biesówko, odkryto pod trzywarstwowym płaszczem kamiennym kamienny bruk, na którym znajdowało się 8 kulistodennych naczyń: trzy popielnice, misa oraz cztery przystawki¹⁶.

Również w tym samym miejscu zlokalizował badane przez siebie obiekty inny niemiecki prahistoryk - Felix Ernst Peiser, który badał je w roku 1906. Rozkopał on dwa kurhany.

Pierwszy położony był w bezpośrednim sąsiedztwie kurhanu badanego w roku 1893, 22 m na wschód od drogi do Biesówka. Pod czterowarstwowym płaszczem kamiennym, na głębokości 0,5 m Peiser odkrył kamienny bruk, na którym znajdowało się 15 grobów popielnicowych. Były to kulistodenne urny i misy oraz wpuszczane pokrywy. Były one zdobione grupami linii, stemplem, kółkiem zębatym oraz ornamentem paznokciowym. Drugi z badanych obiektów znajdował się 300 m na południowy zachód od drogi do Biesówka i był uszkodzony. W odkopanej w nim skrzyni kamiennej znaleziono 9 naczyń ustawionych w dwóch rzędach. Sześć z nich to kulistodenne popielnice, trzy wpuszczane pokrywy. Naczynia ozdobiono ornamentem stempelkowym, a niektóre z nich miały czernione powierzchnie. W kurhanie znaleziono również fragmenty żelaznej szpili, brązowej bransolety, a także ozdoby o tzw. powrotnym zwoju¹⁷. Swoje badania Ernst Peiser opublikował w roku 1919¹⁸.

Po raz ostatni kurhany w Lesie Kikickim odkryto 2 czerwca 1937 roku podczas badań powierzchniowo-weryfikacyjnych. Wówczas to zarejestrowano 9 kurhanów. Poza nimi na terenie mikroregionu osadniczego zanotowano płaskie cmentarzysko w Biesówku, położone przy zabudowaniach kolonii, ok. 0,5 km na południe od wsi, nekropola była badana jedynie dorywczo przez Carla Engla w roku 1929 i Leonarda Fromma w roku 1931. Nie zanotowano natomiast do tej pory na badanym terenie ani jednej osady obronnej tak charakterystycznej dla kultury kurhanów zachodniobałtyjskich.

 

Badania powierzchniowo - weryfikacyjne

wczesnożelaznego mikroregionu osadniczego

Biesówko - Kikity - Żardeniki

prowadzone przez dra Mirosława Hoffmanna w kwietniu 1993 r.

 

W kwietniu 1993 roku dr Mirosław Hoffmann wraz ze swoim współpracownikiem Jarosławem Sobierajem dokonał archeologicznego rozpoznania powierzchniowego mikroregionu osadniczego Biesówko-Kikity-Żardeniki. Jednym z istotnych celów badań była weryfikacja niegdyś odnotowanych na tym terenie kurhanów, których położenie jednakże nie zostało odnotowane.

Podjęta prospekcja terenowa pozwoliła ustalić położenie 9 obiektów. Ich charakterystykę przedstawiam za M. Hoffmannem¹⁹. Położenie poszczególnych obiektów zaznaczone zostało na dołączonej do opracowania mapce.

Kurhan I - jest największy z odkrytych dotąd w kikickiej nekropoli obiektów. Jego średnica wynosi obecnie ok. 20 m a wysokość ok. 3 m. W jego centralnej i południowej części znajduje się głęboki wkop orientowany na linii północ-południe. Zdaniem M. Hoffmanna jest to kurhan rozkopany po raz pierwszy w roku 1859 i następnie badany jeszcze trzykrotnie.

Kurhan II - słabo czytelny w terenie, posadowiony na kulminacji niewielkiego wzniesienia. Jego centralna i południowa część jest uszkodzona, zapewne przez badania lub wkop rabunkowy. Pierwotnie miał on 8 m średnicy, a jego zachowana wysokość wynosi ok. 0,8 m. Bezpośrednio na północ od kurhanu znajduje się skupisko kamieni, które pochodzi zapewne z jego wnętrza.

Kurhan III - Położony jest na kulminacji wyraźnie izolowanego wzniesienia. Wysokość zachowana to 1 m, a średnica ok. 9 - 9,5 m. Kurhan ten nie nosi śladów po badaniu. Być może był nieznany wschodniopruskim prehistorykom. penetrowany jest natomiast przez lisy, które urządziły sobie w nim siedlisko.

Kurhan IV - położony jest bezpośrednio przy drodze łączącej Żardeniki i Biesówko. Ma ok. 12 m średnicy i 2 m wysokości. Jest mocno uszkodzony przez dwa dawne wkopy.

Prawdopodobne jest, że jest to jeden z kurhanów badanych przez Kemkego i Lohmeyera w 1893 roku.

Kurhan V - Również nosi ślady badania wschodniopruskich prahistoryków, w postaci wkopu na linii północ-południe. Ma on ok. 6,5 m średnicy i 0,7 m wysokości. M. Hoffmann identyfikuje ten obiekt z kurhanem 2 badanym przez Peisera w 1906 roku.

Kurhan VI - Ten obiekt również był już badany (trudno jednak określić przez kogo i kiedy), o czym świadczy wyraźny, długi wkop na linii północ-południe. Kurhan ma ok. 9 m średnicy i 1 m wysokości.

Kurhan VII - Ma ok. 7 m średnicy i 0,9 m wysokości. Na powierzchni tego kurhanu znaleziono w 2003 roku fragmenty ceramiki. W centralnej części obiektu znajduje się dość głęboki wkop orientowany na linii północ-południe.

Kurhan VIII - Ma ok. 9 m średnicy i 1,2 m wysokości. W jego centralnej części znajdują się ślady po dwóch wcześniejszych eksploracjach. Być może to ten obiekt został rozkopany w 1885 roku przez Heydecka i Eckharta, podobnie jak kurhany VI i VII położone w jego bezpośrednim sąsiedztwie.

Kurhan IX - Średnica ok. 9 m, wysokość zachowana 0,7 m; jest to najlepiej zachowany ze wszystkich odkrytych dotąd i zweryfikowanych w obrębie kikickiej nekropoli obiektów. Nie wyróżnia się wyraźnie w terenie i mógłby uchodzić za jego naturalne wypiętrzenie, jest to drugi, nie badany dotąd obiekt opisywanego cmentarzyska. I on prawdopodobnie nie był znany XIX i XX-wiecznym archeologom wschodniopruskim.

Wymienione tu obiekty poddano powtórnej weryfikacji w maju i czerwcu 2003 roku. Spośród 9 kurhanów udało się powtórnie odnaleźć 6. Wszystkie porośnięte są licznymi samosiejkami i większymi drzewami, które utrudniają ich lokalizację. Kolejne ekspedycje członków Towarzystwa Miłośników Historii i Kultury Prusów Pruthenia będą zmierzały do dokładnego ustalenia położenia wszystkich rozpoznanych dotąd obiektów oraz weryfikacji obiektów poświadczonych w źródłach, ale dotąd nie zweryfikowanych.

Zdaniem M. Hoffmanna w Lesie Kikickim rozkopano dotąd siedemnaście kurhanów, z których jedenaście wymieniono pod miejscowością Kikity, dwa odnotowano jako Lutry, a cztery opublikowano jako wchodzące w obręb wsi Żardeniki. Ponadto dwanaście grobowców kurhanowych, a w tym dziewięć z Kikit oraz trzy odnotowane pod miejscowością Lutry, zarejestrowano powierzchniowo, bez rozkopywania²⁰.

 

Co pozostało po badaniach

wczesnożelaznego mikroregionu osadniczego

Biesówko - Kikity - Żardeniki?

 

Pozostało niewiele. Archiwum Działu Archeologii Muzeum Warmii i Mazur w Olsztynie dysponuje łącznie 6 tablicami z fotografiami naczyń znalezionych w badanych na terenie Lasu Kikickiego kurhanach. Cztery z tych tablic pochodzą z tzw. kartoteki Schleifa, zawierają one zdjęcia 16 kulistodennych naczyń glinianych, w tym jedenaście popielnic, jedną przystawkę, trzy pokrywy wpuszczane i jedną misowatą. Nie udało się ustalić z jakiego kurhanu pochodzą przedstawione na zdjęciach naczynia. Pozostałe dwie tablice zawierają fotografie naczyń odkrytych przez Peisera w roku 1906. Przedstawione na tablicach naczynia zostały dokładnie oznaczone i ustalenie ich pochodzenia nie nastręcza trudności.

Nie tak dawno, członkowie Stowarzyszenie Pruthenia podczas lustracji zweryfikowanych w 1993 roku obiektów znaleźli na kurhanie VII kilka fragmentów naczyń. Są to w tej chwili jedyne fragmenty naczyń z kikickiej nekropoli.

Tablice, jak i zapewne większość odkrytych w Kikickim Lesie naczyń, znajdowała się do 1945 roku w Muzeum Prussia w Królewcu. Ich los po wojnie jest nie znany.

 

Rezerwat Archeologiczny

nekropola kultury kurhanów zachodniobałtyjskich

w Lesie Kikickim

im. Prof. Łucji Okulicz-Kozaryn

 

Idea powołania na obszarze nekropoli kultury kurhanów zachodniobaltyjskich narodziła się podczas powtórnej weryfikacji tego stanowiska w maju 2003 roku przez członków Pruthenii. Zwrócili oni uwagę na postępującą degradację zarejestrowanych obiektów, która może doprowadzić do ich ostatecznego unicestwienia. Zagrożenie stanowią zarówno procesy naturalne jak i prowadzona na terenie lasu gospodarka.

Powołanie rezerwatu archeologicznego przede wszystkim uchroni znane już zabytki przed zniszczeniem, a zarazem stanowić będzie jedyną w swoim rodzaju atrakcję turystyczno-edukacyjną w powiecie olsztyńskim i drugą tego rodzaju w województwie.

Walory historyczno-poznawcze obiektu, a także jego niezwykle atrakcyjne położenie (jezioro luterskie z ośrodkiem wypoczynkowym), stanowią ważne przesłanki pozwalające oczekiwać dużej popularności rezerwatu. Oczywiście jego dostępność będzie zależała tak od poczynionych na jego terenie prac, jak i działań promocyjnych.

 

Szczegóły projektu.

 

1. Założeniem powołania Rezerwatu powinno być przekonanie, że jest on wspólnym dobrem nie tylko Gminy Jeziorany, ale również wszystkich instytucji społecznych mogących z niego korzystać, jako atrakcji turystycznej, ścieżki edukacyjnej, czy też istniejących na terenie gminy i powiatu stowarzyszeń mających w swojej działalności ochronę dóbr kultury.

2. Rezerwat powinien obejmować wszystkie obiekty wchodzące w skład cmentarzyska, zarówno te już zweryfikowane jak również te, które mogą zostać odkryte w przyszłości.

3. W pierwszym etapie tworzenia rezerwatu, po jego formalnym powołaniu wspólnie z Urzędem Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków, należy przystąpić do oczyszczenia istniejących obiektów i ich bezpośredniego otoczenia z samosiejek; dokonania ich dokładnych pomiarów i innych działań zabezpieczających, jednocześnie można wytyczyć szlak pieszo-rowerowy prowadzący do poszczególnych obiektów oraz zintegrowany z innymi szlakami turystycznymi regionu.

4. Istniejące obiekty należy zaopatrzyć w tablice informacyjne ilustrujące ich konstrukcję, sposób i etapy budowy, charakterystyczną zawartość, jak i samą historię kultury kurhanów zachodniobałtyjskich i Estów-Prusów, jako bezpośrednich spadkobierców i kontynuatorów tej kultury. W szczególności tablice powinny przedstawiać obrządek pogrzebowy i tworzenia z nim związane.

5. Jednocześnie na terenie rezerwatu powinny być prowadzone badania powierzchniowo-weryfikacyjne zmierzające do ustalenia ewentualnego położenia pozostałych obiektów, jak również poszukiwania śladów osadnictwa.

6. W następnej kolejności należy przystąpić do ponownego przebadania i odsłonięcia konstrukcji poszczególnych obiektów. W efekcie niektóre z nich powinny zostać zrekonstruowane w całości, przez przywrócenie im (w miarę możliwości) kształtu wyjściowego; inne zaś mogę ukazywać poszczególne fazy budowy kurhanu.

7. Kapitalnym przedsięwzięciem (wymagającym jednak sporej inwestycji, ale nie niemożliwym, jak się zdaje) byłoby wykonanie przekroju kurhanu 1 - obiektu najbardziej reprezentacyjnego, odsłonięcie oryginalnego bruku kamiennego i otaczającej go skrzyni (lub ich rekonstrukcja) oraz ustawienie tam zrekonstruowanych - na podstawie zachowanych fotografii naczyń z innych obiektów - popielnic. Całość mogłaby się znaleźć pod specjalnym namiotem, w którym można by również pomieścić ekspozycję przedstawiającą rezultaty przeprowadzonych badań i historii samego regionu. Byłoby to jedyne w Polsce przedsięwzięcie tego typu. Obiekt taki może działać sezonowo, nie wymagałby bowiem specjalnych stałych zabiegów pielęgnacyjnych. Potrzebny byłby jednak dlań stały dozór, szczególnie w okresie jesienno-zimowym.

8. W bezpośrednim sąsiedztwie Rezerwatu, np. w oparciu o istniejący ośrodek wypoczynkowy nad Jeziorem Luterskim, lub Miejski Ośrodek Kultury w Jezioranach można uruchomić pracownię ceramiki specjalizującą się np. w produkcji naczyń nawiązujących do wzorów z wczesnej epoki żelaza.

 

W czym może pomóc Stowarzyszenie Pruthenia?

 

1. Członkowie stowarzyszenia już prowadzą weryfikację i częściowo zabezpieczają znane sobie obiekty przed degradacją. Te działania będą kontynuowane. Zgromadzone zostały już materiały historyczno-archeologiczne dotyczące zarówno samej nekropoli w lesie Kikickim, jak jej okolicy (literatura przedmiotu polsko i niemieckojęzyczna, dostępne fotografie).

2. Pruthenia może przygotować opisową stronę całego przedsięwzięcia; opracować jego część archeologiczno-historyczną. Rozumiemy przez to:

-         przygotowanie treści tablic informacyjnych;

-         przygotowanie informatora, czy też przewodnika po nekropoli (również np. fotografie);

-         poprowadzenie prac badawczych obiektów i ich rekonstrukcji;

-         przygotowanie rekonstrukcji popielnic i zorganizowanie ekspozycji ukazującej pierwotny wygląd kurhanu;

-         opracowanie i oznakowanie ścieżki dydaktycznej i szlaku turystycznego; to jednak we współpracy z lokalnymi środowiskami;

-         organizacja szkolenia i przygotowanie materiałów dla przewodników turystycznych (również np. w języku niemieckim);

-         przygotowanie serii spotkań edukacyjnych dla środowisk szkolnych w Gminie, dotyczących KKZ-B i historii Prusów jako historycznie najstarszych mieszkańców dzisiejszego województwa warmińsko-mazurskiego.

3. Wszelkie inne działania, jeśli zajdzie ich potrzeba i co do których dojdziemy do

porozumienia z lokalnym organizatorem przedsięwzięcia.

 

Kroki konieczne do podjęcia w celu powołania Rezerwatu.

 

1. Przygotowanie projektu i przyjęcie go przez Urząd Gminy Jeziorany.

2. Porozumienie z Nadleśnictwem Wipsowo, na którego obszarze leży nekropola.

3. Przedłożenie stosownego wniosku Wojewódzkiemu Konserwatorowi Zabytków 4. Powołanie zespołu lub powierzenie jakiejś organizacji/instytucji realizacji przedsięwzięcia (wymaga planu poszczególnych etapów, zapewnienia środków bądź aktywnego poszukiwania sponsorów i darczyńców). Przy czym kolejne etapy realizacji mogą być uzależnione od dostępnych środków finansowych na ich realizację.

Naszym zdaniem najlepiej będzie, gdy Rezerwat będzie organizowany przez lokalne siły z wydatną pomocą takich organizacji jak np. Pruthenia.

Stowarzyszenie Pruthenia jest organizacją działającą w oparciu o dobra wolę i pracę społeczną swoich członków zainteresowanych pogłębianiem wiedzy na temat najstarszych dziejów dawnych Prus oraz kultury ludu, który je zamieszkiwał.

Stowarzyszenie finansuje swoją działalność ze składek członków oraz datków darczyńców, a także świadczeń uzyskiwanych czasem z tytułu podejmowanych prac czy działań.

 

 

 

¹Kultura kurhanów zachodniobałtyjskich we wczesnej epoce żelaza, Ossolineum, Wrocław 1970.

²W kulturze miłogradzkiej naczynia kulistodenne pojawiają się ok. VII w p.n.e. Jest prawdopodobne, że łączność obszaru pruskiego z obszarem k. miłogradzkiej utrzymywano przez Podlasie, Wyżynę Kolneńską i Międzyrzecze Narwi i Biebrzy. Poza kulistodennością naczyń wskazuje się na zbieżność cech drugorzędnych ceramiki miłogradzkiej i ceramiki znajdowanej na Pojezierzu Ełckim i Wyżynie Kolneńskiej, np. "zwyczaj ukośnego zagładzania powierzchni zewnętrznych, umieszczanie otworków pod krawędzią w rzędzie poziomym czy esowatość profilu przy słabo wydzielonej szyjce i baniastym brzuścu". J.OKULICZ, Pradzieje ziem pruskich. Wyd. Ossolińskich, Wrocław 1973, s. 251.

³W świetle dotychczasowych opinii, najwcześniej, bo w VII lub VI w. p.n.e., wyżynne osiedla obronne pojawiają

się nad środkowym Dnieprem i na Polesiu, w kulturze miłogradzkiej. J. OKULICZ, Pradzieje..., op. cit. s. 253.

⁴W literaturze wymienia się położone w pobliżu Kikit cmentarzyska w Tejstymach, Biesowie, Żardenikach, Piszewie.

⁵L. OKULICZ. Kurhan z wczesnej epoki żelaza w miejscowości Biesowo, gmina Biskupiec, Rocznik Olsztyński.

1981, t. XII/XIII, s.96-101.

⁶  Ibid, s. 101.

⁷ Tę część niniejszego opracowania przygotowano na podstawie pracy M. Hoffmanna, Wyniki powierzchniowo-weryfikacyjnych badań wczesnożelaznego mikroregionu osadniczego Biesówko - Kikity - Żardeniki w województwie warmińsko-mazurskim. Komunikaty Mazursko-Warmińskie, 2001, nr 1(231), s. 3-16.

⁸  M. HOFFMANN, Wyniki..., op. cit., s. 14.

⁹  D, nr 131.

¹⁰ J. Breyer. Hünengräber bei Lautern, Zeitschrift fr die Geschichte und Alterumskunde Ermlands, 1886, Bd. I, s. 628-632.

¹¹ Ibid.

¹² M. HOFFMANN, Wyniki..., op. cit., s. 4. Por. Sitzungsberichte der Altertumsgesellschaft Prussia, 1877. Bd. 3, s. 45-47.

¹³ Por. M. HOFFMANN, Wyniki..., op. Cit., s. 4. Również: G. BUJACK. Ein Hügelgrab seltener Größle im Forstgebiet von Kekitten, Sitzungsberichte der Altertumsgesellschaft Prussia, 1886, Bd. 11, s. 71-74.

¹⁴ M. HOFFMANN, Wyniki..., op. cit. s. 7.

¹⁵ Ibid., s. 4.

¹⁶ Ibid., s. 8.

¹⁷ Ibid., s. 8-9.

¹⁸ F.E. PEISER. Hügelgräber bei Scharnigk, Kr. Rössel, Sitzungsberichte der Altertumsgesellschaft Prussia 1919, Bd.23, cz. II, s. 295-302.

¹⁹ M. HOFFMANN, Wyniki..., op. cit. s. 10-13.

²⁰ Ibid., s. 13.

 

Załączniki:

1,2 Tafel XXVIII, Tafel XXIX - Tablice z czasopisma Prussia nr XXIII, z ceramiką grobową z cmentarzyska w lesie Kikickim.

3 Mapka rozmieszczenia zweryfikowanych przez dr M. Hoffmanna kurhanów w lesie Kikickim.