ZARZĄDZANIE
KRYZYSOWE
RODZAJE ZAGROŻEŃ
Ludzkość od początków swego istnienia ma
do czynienia z sytuacjami kryzysowymi. Są one wywoływane zdarzeniami losowymi,
niepowodzeniami osobistymi oraz porażkami życiowymi. Życie każdego z nas naznaczone
jest ciągłymi zmianami w następstwie krytycznych wydarzeń. Wiemy, że żyjemy w otoczeniu,
środowisku niepewnym, gdzie obok wartości pozytywnych następują również
negatywne, powodujące stan wewnętrznej nierównowagi.
Zachowań człowieka nie można w pełni
kontrolować i przewidzieć.
Możemy jednak ograniczać sytuacje wywołujące kryzys oraz
minimalizować skutki. Jednakże
nie da się ich wyeliminować do końca. Pamiętać musimy, że kryzys jest
zjawiskiem szczególnym, występującym w ramach ogólnego, czasami bardzo długiego
procesu zmian występujących wokół nas. Jest on częścią naszego życia, dotyczy
nas wszystkich, co ważne jest spodziewany, a nawet pożądany. Wymaga od nas zmian i podejmowania
nowych wyzwań i zadań.
W publicznym obiegu słowo "kryzys" jest nadużywane. Sytuacje
kryzysowe wywołują w świadomości społecznej kształtowanie postaw zachowawczych,
często rezygnację a nawet skrajny krytycyzm rzeczywistości, zamiast
poszukiwania rozwiązań sytuacji trudnych, innych niż te do
których jesteśmy przyzwyczajeni.
Do specyficznych zdarzeń krytycznych należy zaliczyć
katastrofy cywilizacyjne i klęski żywiołowe. Zmniejszają one poczucie
bezpieczeństwa, wiarę w sprawiedliwość, zmniejszają poczucie własnej wartości,
wolę życia i optymizm.
Różne oblicza tych zdarzeń niszczą bezcenne zasoby przyrodnicze,
kulturalne, materialne i psychologiczne, niezbędne do utrzymania zdrowego,
spokojnego i bezpiecznego funkcjonowania człowieka.
Termin kryzys pochodzi z greckiego krino i oznacza wybór, decydowanie, zmaganie się, walkę, w
której konieczne jest działanie pod presją czasu. Kryzys (crisis
w języku angielskim) poszerza znaczenie o takie cechy, jak nagłość, urazowość i
subiektywne konsekwencje urazu w postaci przeżyć negatywnych.
Władysław Kopaliński określa kryzys zgodnie z
jego greckim pochodzeniem jako okres przełomu, przesilenia, decydujących zmian.
Na podstawie w/w ustaleń kryzys to:
- punkt zwrotny do zmiany na lepsze lub gorsze;
- znaczące emocjonalne zdarzenie lub radykalna zmiana
statusu w życiu człowieka;
- chwila, gdy decyduje się, czy dana sprawa lub
działanie będzie postępować dalej, ulegnie modyfikacji czy też zostanie
zakończone;
- stan cierpienia z towarzyszącymi uczuciami
zagrożenia i lęku, przeżywanymi w związku z wyżej wymienionymi zdarzeniami.
Według opisanych powyżej kryteriów
trudno ustalić liczbę sytuacji kryzysowych. Dlatego żadna organizacja,
instytucja nie jest w stanie przygotować się na każdą sytuację kryzysową. Można
jednak pokusić się o wyodrębnienie podstawowych kategorii sytuacji kryzysowych.
KRYZYS EKOLOGICZNY
Widmo kryzysu ekologicznego posiada
dynamikę o wymiarze globalnym. Kryzys oznacza tu ingerencję człowieka w układy
przyrodnicze, które przekraczają zdolność środowiska do samodzielnej kompensacji
zachodzących zmian. Przyczyn kryzysu ekologicznego, należy szukać przede
wszystkim w lekceważących postawach człowieka wobec przyrody, w procesie
rozwoju cywilizacji przemysłowej.
Sytuacje kryzysowe mogą spowodować zagrożenia:
-zwyczajne w następstwie niekontrolowanej, codziennej działalności
społeczno - gospodarczej lub nadzwyczajne w wyniku awarii, katastrofy i klęski
żywiołowej.
Do zagrożeń zwyczajnych zaliczyć należy:
-globalną zmianę klimatu - efekt cieplarniany,
-zmniejszanie grubości stratosferycznej warstwy
ozonowej,
-zmniejszanie różnorodności biologicznej ekosystemów,
-wylesienie i pustynnienie terenów,
-degradacja wód oceanicznych i morskich,
-niekontrolowany rozwój techniki wojskowej,
-niezrównoważony rozwój gospodarczy.
Kumulacja poszczególnych zjawisk może
doprowadzić do wystąpienia klęski ekologicznej w wymiarze lokalnym i
regionalnym. Przykładem mogą być występujące coraz liczniej, szczególnie w
rejonach dotychczas omijanych przez klęski żywiołowe, powodzie, huragany,
pożary i susze.
MATERIAŁY NIEBEZPIECZNE (TŚP, BŚT)
Negatywne zjawiska ekologiczne oraz bezmyślna działalność człowieka powodują
reakcję łańcuchową, zagrażającą środowisku naturalnemu. Znaczne obszary
uprawnej ziemi zamieniają się w jałowe, często zasolone pustynie. Zagrożone są
kompleksy leśne, zielone płuca ziemi. Codziennie giną kolejne gatunki fauny i
flory. Skażenie powietrza, wody czy gleby niszczy otaczającą nas naturę. Szczególnie
groźne są substancje, które uwolnione do środowiska prowadzą do ostrego kryzysu
ekologicznego, a coraz częściej do katastrofy. Klasyfikacja substancji jest
różna:
-w medycynie funkcjonuje pojęcie trucizny, substancji
toksycznej.
-w słownictwie ratowniczym straży pożarnej spotykamy
się z określeniami: materiały niebezpieczne (MN) i toksyczne środki przemysłowe
(TŚP),
-natomiast w wojsku mówimy o bojowych środkach
trujących (BŚT).
Nie są to pojęcia tożsame, ponieważ
dotyczą różnych zastosowań i ilości. Jednak wiele związków chemicznych można
zakwalifikować do wszystkich grup, inne tylko do dwóch lub do jednej.
Trucizny i substancje toksyczne są to związki, które w
niewielkich ilościach wchłaniane różnymi drogami do organizmu wywołują określone
stany zatrucia (ostre, przewlekłe, podostre). Trucizna wprowadzona w małej
dawce do organizmu może wywołać zakłócenia jego funkcji życiowych lub
spowodować zgon. Należy jednak zwrócić uwagę na to, że nawet najsilniejsze
trucizny chemiczne, w odpowiednim rozcieńczeniu mogą być skutecznymi lekami i
na odwrót - pospolite substancje, takie jak sól kuchenna czy woda destylowana,
podane w niewłaściwy sposób lub w nadmiernych ilościach, mogą wywołać
zaburzenia organizmu a nawet śmierć.
Ze względu na toksyczność działania, trucizny dzielimy
na:
-trucizny,
-środki szkodliwe i
-środki praktycznie nieszkodliwe.
O tym, do jakiej grupy toksyczności
zaliczymy związek, decyduje przede wszystkim dawka tego środka DL50 (w mg/m3),
która podana w określonej ilości może powodować śmierć, połowy grupy zwierząt doświadczalnych.
Do trucizn zalicza się związki, dla których DL50
zawiera się w przedziale 0-150 mg/m3.
Do środków szkodliwych zalicza się związki, dla których
DL50 zawiera się w przedziale 151-5000 mg/m3.
Do środków praktycznie nieszkodliwych zalicza się
związki, dla których DL50 wynosi ponad 5000 mg/m3.
Materiałem niebezpiecznym (MN) jest ten,
który ze względu na swoje właściwości (chemiczne, fizyczne lub biologiczne)
może w razie nieprawidłowego obchodzenia się z nim w trakcie przechowywania lub
transportu, spowodować zachwianie równowagi w środowisku naturalnym lub
zachwianie równowagi funkcjonowania organizmów żywych do śmierci włącznie. Pojęcie
MN odnosi się również do tych materiałów, które mogą powodować zniszczenie dóbr
materialnych.
Za materiały trujące uważane są te, które na podstawie
przeprowadzonych doświadczeń na zwierzętach wykazały, że szkodzą zdrowiu
człowieka bądź powodują jego śmierć na skutek wchłaniania ich oparów poprzez
drogi oddechowe, skórę lub przewód pokarmowy. W zależności od toksyczności
materiały te dzielą się na: materiały silnie trujące, materiały trujące i
materiały szkodliwe.
Toksyczne Środki Przemysłowe (TŚP) to związki
chemiczne o właściwościach trujących, wykorzystywane w dużych ilościach
szczególnie w przemyśle oraz przewożone środkami transportu. Posiadają zdolność
łatwego przechodzenia do atmosfery w wyniku zniszczenia lub awarii urządzeń.
TŚP charakteryzują się bardzo zróżnicowanymi właściwościami, dlatego trudno je
sklasyfikować zgodnie z kryteriami stosowanymi w klasycznym podziale trucizn
oraz środków trujących. Podstawę klasyfikacji stanowi punkt widzenia Obrony
Cywilnej oraz organizacji zajmujących się ochroną przed skażeniami ludności i
udzielania pomocy porażonym.
Według tych kryteriów, TŚP dzielą się na następujące
grupy:
-Środki z przewagą działania duszącego - fosgen,
chlor, chloropikryna.
-Środki z przewagą działania ogólnotrującego
- cyjanowodór , tlenek węgla.
-Środki o działaniu duszącym i ogólnotrującym
- dwutlenek siarki, tlenki azotu, kwas azotowy, akrylonitryl, fluorowodór.
-Środki działające na przesłanie i przekazywanie
impulsu nerwowego (trucizny neuro - tropowe) - związki
fosforoorganiczne, dwusiarczek węgla, czteroetylek
ołowiu,.
-Środki o działaniu duszącym i neurotropowym -
hydrazyna, amoniak, dwumetylohydrazyna.
-Trucizny metaboliczne - tlenek etylenu, dwuchloroetan.
-Środki zakłócające wymianę substancji - dioksyna, polichloropochodne benzofuranu.
Wg Państwowej Inspekcji Pracy, w Polsce jest 160
zakładów, które posiadają (produkują, magazynują, wykorzystują w procesie
produkcyjnym zakładu) TŚP w ilościach stwarzających zwiększone i duże ryzyko
awarii. Nie ma województwa, w którym nie występowałby któryś z nich. Najwięcej
niebezpiecznych zakładów jest na Lubelszczyźnie i w regionach uprzemysłowionych
- na Kujawach i Pomorzu, na Śląsku i w Małopolsce. Najmniej zlokalizowanych
jest w województwie świętokrzyskim oraz na Warmii i Mazurach.
Pojęciem bojowe środki trujące (BŚT) określa się
substancje chemiczne gazowe, ciekłe lub stałe, które ze względu na swoje
toksyczne działanie mogą być użyte do rażenia ludzi i zwierząt oraz niszczenia
roślinności. Termin ten używany jest głównie w środowisku wojskowym. Większość
tych substancji, to związki stosowane w przemyśle do wielu syntez organicznych jak np. cyjanowodór
czy fosgen.
Ze względu na sposób oddziaływania na organizmy BŚT
dzielą się na:
1. działające na układ
nerwowy - to bezbarwne substancje bez zapachu i smaku o bardzo silnym efekcie
toksycznym porażające układ nerwowy; zalicza się do nich: sarin, soman, związki
V.
2. parzące - to oleiste
ciecze, parzące skórę, powodują powstawanie pęcherzy i owrzodzeń
w ciągu kilku godzin od chwili skażenia. Wywołują one również ogólne działanie
trujące. Zalicza się do nich: iperyt, luizyt, iperyt azotowy.
3. duszące - to ciecze o
wysokiej lotności, wdychane w postaci gazowej drażnią i uszkadzają płuca,
powodując śmierć przez uduszenie. Zalicza się do nich: fosgen i dwufosgen.
4. ogólnotrujące
- środki te przenikają do organizmu przez drogi oddechowe i szybko wywołują
śmierć przez zakłócenie pobierania tlenu przez tkanki. Do tej grupy zalicza się
m. in. cyjanowodór i chlorocyjan.
5. toksyny - to wytworzone
biologicznie substancje chemiczne o bardzo silnym działaniu trującym, które
nasila się po ich wchłonięciu przez drogi pokarmowe i oddechowe.
6. łzawiące i drażniące -
najczęściej są to substancje krystaliczne nie stanowiące zagrożenia dla życia
na przestrzeni otwartej. Najbardziej znane to: chloroacetofenon
i CS.
7. psychotoksyczne
- to środki o działaniu podobnym do narkotyków wywołujące czasowe zaburzenia
psychiczne i fizyczne.
Duże, szczególnie pod względem materialnym straty i
zniszczenia może powodować powódź. Specyficzny rodzaj klęski żywiołowej. Mimo
olbrzymich nakładów finansowych na zabezpieczenie ludności, dóbr materialnych przed
tego rodzaju niebezpieczeństwem, natura coraz częściej wygrywa z człowiekiem.
Szczególnie ostatnie lata obfitują w tego rodzaju niebezpieczeństwa, efektem
występowania powodzi są coraz większe straty wśród ludności oraz olbrzymie
straty materialne w strefach zatopień na całej kuli ziemskiej.
POWÓDŹ
jest jedną z
najbardziej groźnych i niszczycielskich w skutkach klęsk żywiołowych. Walka z
nią jest stale aktualnym problemem ogólnoświatowym. Poważny wpływ na
występowanie powodzi ma istniejący układ rzek oraz występująca w poszczególnych
okresach roku sytuacja hydrologiczno -meteorologiczna. Dotychczasowy pogląd, że
powodzie występują w Polsce na ogół tylko 2 razy w roku:
-na wiosnę, gdy nagle topnieje śnieg oraz
-w okresie letnim kiedy obfite opady deszczu powodują
wezbranie się rzek, okazał sięniesłuszny.
Skutki powodzi odczuwa przede wszystkim ludność podtopionych
i zalanych obszarów, a także gospodarstw rolno - hodowlanych. Pomoc
poszkodowanym oraz neutralizacja szkód spowodowanych przez powodzie wymaga
wydatnej pomocy państwa. Katastrofalne powodzie stanowiące potencjalne
zagrożenie dla życia i dorobku ludzi oraz dla infrastruktury całych regionów są
nieuniknione i mogą występować kilkakrotnie w czasie życia kolejnych generacji
ludzkich. Natomiast jak daleko sięgnąć pamięcią wstecz, pamięć o
doświadczeniach powodziowych szybko jest zamazywana przez problemy życia
codziennego. W tym miejscu należałoby zapytać o czyją pamięć tak naprawdę
chodzi. Pamięć ludzi dotkniętych powodzią, ludzi odpowiedzialnych za ochronę
przeciwpowodziową, ludzi postronnych czy też pamięć zbiorową. Należy w tym
miejscu stwierdzić, zjawisko powodzi jawi się jako epizod lub przypadek losowy
przede wszystkim w dwóch kategoriach pamięci, pamięci ludzi postronnych i pamięci
zbiorowej, nie wpływającej bezpośrednio na dalszy
przebieg ich życia. Należy zaznaczyć że ludzie ci
stanowią zazwyczaj zdecydowaną większość populacji zamieszkującej kraj
dotknięty powodzią. Powódź bowiem rzadko obejmuje całą
populację. Niestety ta większość decyduje o zakresie i kolejności działań po
powodziowych oraz działań mających na celu zminimalizowanie strat ewentualnej
następnej powodzi. Zupełnie inaczej odczuwają swoją sytuację ludzie dotknięci
powodzią oraz ludzie odpowiedzialni za ochronę przeciwpowodziową.
Ta pierwsza grupa ludzi która
poniosła nie tylko straty materialne ale i psychiczne będzie popierała
działania szybkie i zdecydowane mające na celu powrót do sytuacji sprzed
powodzi.
Druga grupa ludzi związanych bezpośrednio z powodzią
jak administracja, organy bezpieczeństwa (wojsko, policja, straż pożarna),
służby informacyjne, komunalne oraz służba zdrowia, których statutowym
obowiązkiem jest działanie w czasie zjawisk katastrofalnych jest zdecydowanie
uzależniona od priorytetów i ograniczeń wynikających z długofalowej polityki
ekonomicznej, społecznej oraz międzynarodowej Kraju.
Należy także pamiętać o tym, że liczba populacji z
roku na rok będzie się zwiększać pomimo zagrożenia, bowiem obszary nadające się
do zamieszkania z roku na rok się kurczą a zasięg katastrofalnych powodzi o
zasięgu regionalnym jest nie do przewidzenia.
RODZAJE POWODZI
Powodzie podzielić można według następujących kryteriów : zasięgu, wielkości i genezy. Ze względu na
zasięg dzielimy na lokalne, regionalne i krajowe. Przyjmując kryterium
wielkości, powodzie mogą być zwyczajne, wielkie i katastrofalne. Ze względu na
genezę, powodzie dzieli się na cztery główne grupy:
- opadowe,
- roztopowe,
- zatorowe i
- sztormowe.
Zagrożenie powodziowe w poszczególnych regionach kraju
W Polsce istnieje potencjalna możliwość występowania w
różnych regionach wszystkich typów powodzi poza sztormowymi. Powodzie opadowo -
nawalne, powstałe w wyniku deszczów krótkotrwałych o dużym natężeniu wykazywały że oprócz części południowej Polski, zdominowanej
przez powodzie letnie (Karpaty, Sudety, Roztocze, Góry Świętokrzyskie, środkowa
część woj. rzeszowskiego) często występują one również w rejonie Polski
północnej i środkowej.
Powodzie opadowe z deszczów rozlewnych i frontalnych
tworzą się zarówno na nizinach jak i w okolicach górskich i podgórskich. W
przeciwieństwie do opadów nawalnych opady rozlewne mają duży zasięg terytorialny.
Powodzie roztopowe, występujące w końcu półrocza zimowego obejmują swym
zasięgiem obszary największe ze wszystkich omawianych typów powodzi. Natomiast
nagłe, w środkowym okresie zimowym wezbrania roztopowe mogą mieć charakter
lokalny. Wezbrania i powodzie tego typu występują zarówno na nizinach jak i w
górach, dominują jednak w środkowej i północnej części Polski.
Powodzie zatorowo - lodowe najczęściej pojawiają się
na środkowym i dolnych odcinkach Wisły i Odry i ich większych dopływów.
Powodzie zatorowo - śryżowe
występują w Polsce często na Noteci i Brdzie.
Powodzie sztormowe występują u nas na Wybrzeżu,
Zalewie Wiślanym, Szczecińskim oraz na dolnych odcinkach rzek uchodzących
bezpośrednio do morza.
POŻAR
to samorzutne, nie kontrolowane rozprzestrzenianie się
ognia powodujące zawsze straty. Jest jedną z najbardziej groźnych i
niszczycielskich w skutkach klęsk. Z punktu widzenia Państwowej Straży Pożarnej
(A. Kamiński - Sytuacje pożarowe, siły i środki niezbędne w działaniach
taktycznych) pożary można podzielić wg. ich
wielkości:
1. mały - pożar w wyniku
którego zostały spalone lub zniszczone:
a. obiekty lub ich części,
ruchomości, składowiska materiałów, maszyny, urządzenia, surowce, paliwa, itp.
O powierzchni do 70 m2
lub objętości do 350 m3,
b. lasy, uprawy, trawy, torfowiska i nieużytki o
powierzchni do 1 ha.
2. średni - pożar w wyniku
którego zostały spalone lub zniszczone:
a. obiekty lub ich części,
ruchomości, składowiska materiałów, maszyny, urządzenia, surowce, paliwa itp. o
powierzchni od 71 do 300 m2
lub objętości od 351 do 1 500 m3,
b. lasy, uprawy, trawy, torfowiska i nieużytki o
powierzchni od 1 do 10 ha.
3. duży - pożar w wyniku
którego zostały spalone lub zniszczone:
a. obiekty lub ich części,
ruchomości, składowiska materiałów, maszyny, urządzenia, surowce, paliwa itp. o
powierzchni od 301 do 1 000 m2
lub objętości od 1 501 do 5 000 m3,
b. lasy, uprawy, trawy, torfowiska i nieużytki o
powierzchni od 10 do 100 ha.
4. bardzo duży - pożary, których
powierzchnia lub objętości przekraczają wartości podane powyżej.
Przy ustalaniu
wielkości pożarów w stosunku do których nie można zastosować kryteriów
określonych powyżej (szczególnie dotyczy to pożarów odwiertów naftowych,
rurociągów gazowych, paliwowych, urządzeń technologicznych poza budynkami itp. ) przyjmuje się następujące kryteria wielkości pożarów
(K. Boryczewski - ABC Strażaka Ochotnika - Zarząd
Wojewódzki Związku OSP R. P. w Gdańsku):
-pożar mały - jeżeli podano do czterech prądów gaśniczych,
-pożar średni - jeśli podano od 5 do 12 prądów
gaśniczych,
-pożar duży - jeśli podano od 13 do 36 prądów
gaśniczych,
-pożar bardzo duży - jeżeli podano powyżej 36 prądów
gaśniczych, bez względu na ich rodzaj i wielkość.
Pożary pojedyńcze to
najczęściej występujące klęski, w większości przypadków winę, za ich
wystąpienie ponosi człowiek. To on nieostrożnie się z nim obchodzi, wykonuje
niestarannie czynności za pomocą płomieni (spawanie), wykorzystuje ogień w
miejscach do tego nie przeznaczonych (las), świadomie
łamie przepisy obowiązujące w Polsce (wypalanie łąk i ściernisk, spalanie liści).
Niekiedy powodem wystąpienia pożaru jest jego własna głupota - zasypianie w
łóżku z papierosem w ustach. Powodów może być wiele więcej, jednakże nikt i nic
nas nie zwalnia od odpowiedzialności. Każdy powstały pożar może stworzyć
zagrożenie innym ludziom. W dobie zwiększających się lawinowo środków
transportu, każdy wypadek może być powodem jego wystąpienia. Szczególnie wtedy,
kiedy w zdarzeniu uczestniczą środki transportu przewożące duże ilości paliwa
płynnego lub gazowego.
W wielu budynkach, szczególnie usytuowanych w centrach
miast, do ich budowy wykorzystywano dawniej materiały łatwo palne takie jak:
drzewo, maty trzcinowe, papę, lepik i smołę. W budynkach tych stosowano stare
technologie w dostarczaniu energii elektrycznej (przewody aluminiowe) i energii
cieplnej. Dziś są one przechowalnią łatwopalnych materiałów. Błąd człowieka
może spowodować wystąpienie pożaru, który błyskawicznie obejmie cały budynek.
Nadmierne obciążenie przewodów elektrycznych, nieszczelne, zapchane kominy
spowodują: topienie się izolacji, zapalenie sadzy i w konsekwencji tragedii.
Praktycznie każdy pożar jest wynikiem błędu człowieka, niekiedy na etapie
planowania, częściej przyczyną jest brak wyobraźni.
Pożary przestrzenne - odznaczają się następującymi
cechami:
-wysoką temperaturą, powodującą spalanie wszystkiego,
co się znajdzie w strefie pożaru;
-zadymieniem dużych obszarów, powodujących znaczne
ograniczenie widzialności, działającym podrażniająco
na ludzi i zwierzęta, powodującym również zatrucia tlenkiem węgla;
-silnym, ujemnym oddziaływaniem psychologicznym.
W naszym kraju najbardziej powszechne są pożary lasów,
torfowisk i pożary polne (traw, zbóż i ściernisk). Powodem ich są szczególnie
sprzyjające temu zjawisku warunki tzn. długotrwałe susze. Ilość pożarów i
przestrzeń objęta nimi bywają różne, w określonych warunkach pożary lasów
zamieniają się w burzę ogniową. Jest to szczególnie intensywny pożar, w którego
centrum kształtuje się wstępujący, konwekcyjny słup ognia, do niego od
peryferii rejonu objętego pożarem kierują się silne, wręcz huraganowe wiatry.
Ugaszenie burzy ogniowej w lesie jest praktycznie niemożliwe.
Wyróżnia się trzy rodzaje pożarów leśnych:
-pożary poszycia;
-pożary niskie (ściółki leśnej, krzewów, młodych
drzewek);
-pożary wierzchołkowe.
Od wielu lat obserwujemy zwiększoną ilość pożarów leśnych.
Polskie załogi samolotów ratowniczych uczestniczą w walkach z pożarami w
Hiszpanii. Często nawiedzają one Australię, Stany Zjednoczone Ameryki Północnej
oraz południe Francji.
W Polsce rokrocznie w płomieniach ginie kilka tysięcy ha
"zielonych płuc".
Biuletyn 