HISTORIE WSI

Radostowo

Wieś zakładał w latach 1333-1342 wójt krajowy Henryk Luter.

W związku z tym, że pierwszy dokument lokacyjny zaginął, to na prośbę sołtysów Jana i Mikołaja, został odnowiony 24 maja 1362 roku przez biskupa Stryprocka.

Nazwa wsi jest pochodzenia niemieckiego, ma w sobie złożenie: freude (radość) i berg (góra), polska nazwa jest więc kalką; w 1358 roku wieś nosiła nazwę Fröwdemberg, w 1656 roku -  Freudenberg.

Wieś uległa znacznym zniszczeniom w czasie wojen polsko-krzyżackich. Po wojnie z lat 1519-1521 z 84 włók czynszowych 27 leżało odłogiem, a do 1533 roku zdołano obsadzić na nowo cztery i pół włóki. W czasie tej wojny  dwie istniejące karczmy zostały zniszczone. Dlatego biskup Andrzej Batory, dokumentem z 4 lipca 1595, nadał na prawie chełmińskim nauczycielowi z Radostowa, Janowi Kasenitzowi, zniszczoną zagrodę karczemną z obowiązkiem jej odbudowy, a następnie płacenia czynszu w wysokości 4 grzywien rocznie.  Dokumentem z 24 lutego 1641 biskup Szyszkowski zamienił z ówczesnym sołtysem Żardenik, Marcinem Parzanem, sześć włók soleckich w Żardenikach na taką samą liczbę w Radostowie.

Przywilej lokacyjny przewidywał sześć włók na uposażenie kościoła pw. św.  Jerzego i św. Anny. Prawdopodobnie wzniesiono go po 1362 roku. Kościół posiada drewnianą wieżę konstrukcji słupowej z 1803 roku (patrz fotografia). Dach namiotowy wieży zaopatrzony jest w iglicę, na której umieszczono chorągiewkę z datą odnowienia - 1929. Całą świątynię odnowiono w 1890 roku. Jest to budowla gotycka, orientowana, murowana z cegły o polskim układzie, na podmurowaniu z kamieni polnych. Znajduje  się w niej ołtarz z fundacji ks. Jana Lingka i obraz Józefa Korzeniewskiego, przedstawiający św. Jerzego.

Przy fasadzie zachodniej kościoła stoi kwadratowa, drewniana, oszalowana deskami dzwonnica z XVIII wieku. Jest to budowla konstrukcji słupowej o lekko pochyłych ścianach, z ośmioboczną izbicą.

W połowie XIX wieku do tutejszej parafii należały Frączki, Studnica i Studzianka. Przy kościele od XVI wieku istniała szkoła. W 1935 roku w szkole uczyło się 130 uczniów, a obecnie - 67.

W 1891 roku utworzono biblioteczkę Towarzystwa Czytelni Ludowych. Była to organizacja, która szerzyła oświatę wśród polskiej ludności.

W 1783 roku wieś miała dwie karczmy i liczyła 57 domów. W 1818 r. było 526 osób, w 1939 r. -  887 osób, 1998 r. -  674 a obecnie -  633.

Obecnie prawie cała ludność jest napływowa. Niewielki procent stanowią autochtoni.

W czasie plebiscytu 1920 r. głosowano wyłącznie za Prusami Wschodnimi (746 głosów).

Derc

Derc jest położony 8 km na południowy zachód od Jezioran. Powstał w 1376 roku na mocy przywileju ustanowionego przez biskupa Sorbona w Lidzbarku Warmińskim. Powtórne założenie wsi ( po spaleniu poprzedniej) nastąpiło w 1533 roku. Natomiast 12 lipca 1560 r. Wystawiono przywilej na kolejne lokowanie wsi i wtedy to przyznano Dercowi 44 włóki ziemi (450 ha). Dużą ciekawostką Derca jest to, że w pewnym momencie dziejów miał aż dziewięciu sołtysów.

Historia Derca ściśle odzwierciedla losy naszej Świętej Warmii. Wszystkie wojny, które przetoczyły się przez tę krainę dotknęły również Derca. Strasznymi konsekwencjami przemarszu wojsk (szwedzkich, polskich, saskich, francuskich, rosyjskich i niemieckich) zawsze były rabunki, kontrybucje, pożary i epidemie. Pewien historyk na wspomnienie nazwy Derc powiedział: ″Derc, cóż tam było-same klęski i zarazy″.

Przez okres zaborów wieś była częścią państwa pruskiego, a potem niemieckiego. Do Polski powróciła po 1945 r. Dramat II wojny światowej i związane z tym przymusowe wysiedlanie ludności niemieckiej sprawiły, iż prawie wszyscy rdzenni mieszkańcy wyjechali do Niemiec. Obecni mieszkańcy, których jest 206 osób, to głównie potomkowie przybyszów z ziem II Rzeczypospolitej.

Franknowo

Franknowo założył 3 grudnia 1346 r. wójt warmiński Bruno Luter, który równocześnie uposażył kościół. Jego lokację zatwierdził 10 sierpnia 1357 r. biskup Jan Stryprock. Początkowo miejscowość nosiła podwójną nazwę: niemiecką Vrankenau i pruską Vamlauken, która z czasem zanikła. Wieś zlokalizowano na staropruskim polu osadniczym Vamlauken. W odległości pięciuset metrów na wschód od Franknowa, jeszcze w XIX w. istniały  ślady staropruskiego grodu. Zasadźcą wsi został Prus imieniem Heinko i dlatego można sądzić, że mieszkańcami wsi byli też Prusowie. Lokowanej wsi przydzielono 91 włók, w tym 74 włóki czynszowe, dziesięć sołeckich, sześć kościelnych i jedną wolną.

W wojnach z krzyżakami w XV i XVI w. Franknowo wraz z kościołem zostało całkowicie spustoszone i zniszczone. Dopiero kardynał  Stanisław Hozjusz podniósł je z upadku nowym dekretem lokacyjnym z dnia 20 marca 1566 r. Kościół wybudowano w tym samym roku, a konsekrował go 27 września 1581 biskup Marcin Kromer ku czci przeniesienia relikwii św. Stanisława i św. Katarzyny. W XVII w. we Franknowie były już dwie karczmy. Pierwszą nadał biskup Kromer 1 kwietnia 1585 r. Bartłomiejowi Mukowi za roczny czynsz w wysokości 5 grzywien. Druga karczma powstała na podstawie przywileju biskupa Rudnickiego z 7 listopada 1613 r. Dokument ten przyznawał ″zasłużonemu mieszkańcowi jeziorańskiemu″ Fabianowi Igniterowi obszar ziemi, na którym w ciągu dwóch lat miał on postawić karczmę i płacić z niej czynsz w wysokości 5 grzywien rocznie.

W XVIII w. powstaje kolejna budowla kościelna z fundacji biskupa Stanisława Grabowskiego, który ją konsekrował 5 września 1751 r. Budową   kościoła kierował starosta jeziorański Giuseppe Carnewalli. Sklepienie tego kościoła zawaliło się w roku 1843. Podczas naprawy mury obniżono o 4 m i założono drewniany strop

(1845 r.). Wystrój i wyposażenie wnętrza jest późnobarokowe. W ołtarzu głównym na cokołach znajduje się herb fundatora. Obraz przedstawiający patrona św. Stanisława Biskupa został namalowany przez Józefa Korzeniewskiego. Fundacją biskupa Grabowskiego były także naczynia liturgiczne. Jego serce spoczęło w urnie przy głównym ołtarzu. Po ostatniej wojnie urna niestety zaginęła.

We Franknowie od chwili wybudowania kościoła istniała prawdopodobnie szkoła, ponieważ we wszystkich wsiach kościelnych na Warmii istniały szkoły parafialne. W 1935 r. do tutejszej szkoły uczęszczało 162 dzieci, a obecnie po reformie oświaty - 90.

Po I rozbiorze Rzeczypospolitej (1772 r.) Franknowo znalazło się w państwie pruskim. W 1783 r. liczyło 70 budynków mieszkalnych. W 1820 r. było 455 mieszkańców, w 1848 r. - 595, w 1939 r. - 927, a obecnie 690.

Cała obecna ludność jest napływowa, głównie z przedwojennych kresów wschodnich i Polski centralnej. 

Zerbuń

Wieś założył  biskup Stryprock 10 lutego 1369 roku na prawie chełmińskim i nadał 32 włóki lasu za cztery służby konne czterem Prusom, braciom o imionach: Clawko, Herman, Heinko i Dyngon. Majątek ten stanowił jedno z ogniw łańcucha majątków służebnych, ciągnących się od jeziora Dadaj aż po Łężany. Biskup liczył na to, że rycerze ci zajmą się karczunkiem i skolonizowaniem przyznanego im obszaru. Stało się inaczej. Bracia sprzedali ten obszar mierniczemu biskupiemu Tylowi, a ten z kolei odstąpił go około 1379 roku wójtowi biskupiemu Janowi Sorbomowi, bratu biskupa. Wówczas biskup dołączył do wspomnianego obszaru 34 włóki i 9 września 1379 roku ziemię tę nadał swemu bratu jako majątek chełmiński z obowiązkiem jednej służby konnej.

W 1515 roku biskup Fabian z Łężan zamienił z braćmi Olbrachtem i Janem dobra Małdyty, Łężany i Mikuły na 66 włók w Zerbuniu i przyłączył tę wieś do dóbr biskupich. W okresie wojny polsko-krzyżackiej z lat 1519-1521 majątek został w znacznym stopniu zniszczony . Dlatego też biskup Ferber sprzedał go braciom Jakubowi, Mikołajowi, Ambrożemu i Hieronimowi Grotowskim na prawie magdeburskim z obowiązkiem jednej służby konnej.

Zerbuń nie był wsią parafialną, ale dawniej znajdował się tu kościół. Pierwsza wzmianka o nim pochodząca z 1480 roku stwierdza, że Jan Ekkert wyznaczony na proboszcza w Biesowie, otrzymał również opiekę nad kościołem w Zerbuniu. Nie wiadomo, kiedy kościół uległ zniszczeniu. W każdym razie stało się to przed 1512 rokiem. Świadczy o tym wzmianka, że biskup Łukasz Watzenrode (1489- 1512) zakazał mieszkańcom wsi oddać dzwon z kościoła, ponieważ spodziewał się jego odbudowy. W 1520 roku ziemia plebańska została nadana osobom prywatnym, należy więc przypuszczać, że odbudowy kościoła zaniechano.

W 1853 roku istniała we wsi szkoła, w której 59 dzieci uczyło się po polsku. Nauczycielem religii był Mateusz Gross. W 1935 roku szkoła miała trzy etaty nauczycielskie i 130 uczniów.

W 1783 roku Zerbuń, był wsią szlachecką, liczącą 39 domów. W 1820 roku było 194 mieszkańców, w 1848-365.Większość mieszkańców stanowili Polacy.
W 1939 roku we wsi mieszkało 650 osób, a obecnie - 248 .

Zerbuń, przez który biegła granica oddzielająca południową, polską Warmię od północnej, niemieckiej, był silnym ośrodkiem polskości. W okresie wyborów do sejmu Rzeszy 1890 roku kandydat ruchu polskiego, Franciszek Szczepański z Lamkowa, uzyskał tu 78 głosów, podczas gdy na kandydata niemieckiego padło jedynie 15. W dwudziestoleciu międzywojennym na terenie wsi działały polskie organizacje: Związek Polaków w Niemczech przez swego męża zaufania oraz Związek Towarzystw Młodzieży. Ta ostatnia organizacja liczyła w 1925 roku 11 członków, w 1926 - 20, a w 1929 - 30. Prezesem miejscowego koła był wówczas Bolz.

W święto Bożego Ciała, 6 czerwca 1996 roku odbyło się tu uroczyste poświęcenie cmentarza żołnierskiego z I wojny światowej. Jego porządkowanie trwało trzy lata (jednym z pierwszych był autor niniejszego artykułu z kółkiem historycznym, które istniało w Szkole Podstawowej im. M. Lengowskiego w Jezioranach), gdyż cmentarz ten po II wojnie światowej popadł w zapomnienie. Pieniądze na odnowienie cmentarza dał wojewoda, gmina Jeziorany (burmistrzem był Kazimierz Sendrowski), a także byli mieszkańcy gminy obecnie mieszkający w Niemczech. Jest to miejsce ostatniego spoczynku 351 Niemców i 302 Rosjan o czym zaświadcza duży krzyż. Cmentarz wojenny w Zerbuniu został założony w sierpniu 1914 roku po bitwie wojsk niemieckich z rosyjskimi na polach miedzy Zerbuniem a Biesowem (zwyciężyli Niemcy).

Krokowo

      Po założeniu Jezioran przy trakcie prowadzonym do Dobrego Miasta powstało szereg wsi w odległości około pięciu kilometrów jedna od drugiej, m.in. Krokowo. Pierwszym zasadźcą Krokowa, wsi na prawie chełmińskim, miał być Prus imieniem Lycoytin. Widocznie jednak nie wywiązał się on ze swego zadania, gdyż dokumentem z 1 czerwca 1950 kustosz kapituły Jan i wójt biskupi Lupold von Erlan nałożyli ten obowiązek na Jana z Rudzisk i Markwarda.

     Po wojnie z lat 1519 - 1521 cała wieś była zniszczona. Wszystkie 53 włóki czynszowe leżały odłogiem. Po 1533 roku udało się zagospodarować 26 włók, ale jeszcze w 1566 roku wieś nie była zagospodarowana. W tym roku, na prośbę ówczesnego sołtysa, Marcina Romanusa, który zobowiązał się sprowadzić nowych osadników, nastąpiło odnowienie dokumentu lokacyjnego. Na podstawie tego dokumentu osadnikom przyznano ośmioletni okres wolnizny; od 1574 roku mieli oni płacić czynsz w wysokości 1 grzywny oraz dwóch kur z każdej włóki. W 1597 roku Jakub Skibowski, brat ówczesnego sołtysa, otrzymał przywilej na założenie we wsi karczmy, a w 1598 roku Tomasz Ciborzyk na założenie młyna.

     We wsi była kaplica, którą rozebrano w 1883 roku. Nowa kaplica pod wezwaniem św. Marii Magdaleny została zbudowana w 1914 roku. Cieszy się ona przywilejem mszy świętej. Kapłani z Jezioran odprawiają ją co drugą niedzielę. Odpust zupełny można uzyskać w święto patrona świętej Marii Magdaleny, 22 lipca.

     W 1783 roku wieś liczyła 49 domów. W 1820 roku miała 300 mieszkańców, 1848 roku - 473, w 1939 roku - 535, a obecnie 248. W 1935 roku tutejsza szkoła miała 110 uczniów i trzy etaty nauczycielskie. Nazwa niemiecka wsi: Krokau była zniekształceniem starej pruskiej nazwy.

Piszewo

Pierwsze osady ludzkie na terenie Piszewa istniały juz kilka wieków przed naszą era, o czym świadczą ułamki naczyń, ślady palenisk oraz kurchany, które były miejscem pochówków.

Lokacja wsi nastąpiła 29 września 1308 roku, a założycielem był biskup Eberhard z Nysy. Drugiej lokacji dokonał 29 listopada 1607 roku biskup Szymon Rudnicki.

W roku 1834 istniało tu, zdaje się, oratorium prywatne, w którym odbywały się katechezy i nabożeństwa różańcowe. We wsi znajduje się kaplica poświęcona św. Walentemu, którą zbudowano jeszcze przed I wojną światową.

Z czasów II wojny światowej pochodzi cmentarzyk, a pochowane w nim zostały 43 ofiary tyfusu z Piszewa i zmarli ze stacjonującego tam w czasie wojny polowego lazaretu. Restauracji cmentarzyka dokonano w połowie lat 90-tych. Obecnie we wsi mieszka 147 osób.