Biskup i kanonicy stanowili w swoich komorach prawa, administrowali nimi i czerpali z nich dochody. W związku z tym charakter dochodów z komornictw był dwojaki: pochodził z tytułu zwierzchności świeckiej oraz przewodnictwa kościelnego. Podział na komornictwa utrzymał się do rozbiorów (1772 roku). Strategiczno-militarną rola Jeziorna wynikała z tego, że na zamku rezydował wójt krajowy Warmii. Do obowiązków wójta należało prowadzenie sądów kryminalnych, dowodzenie wojskiem warmińskim, pilnowanie porządku i dbanie o bezpieczeństwo na publicznych drogach. W XVIII wieku w zamku znajdowała się zbrojownia. Była to budowla solidnie ufortyfikowana, czteroskrzydłowa posiadająca najwyższą wieżę w biskupstwie. Zamek był bardzo podobny do powstałego wcześniej zamku w Działdowie oraz do powstałych nieco później zamków w Reszlu i Olsztynie. Przez długi czas zamek utrzymany był w dobrym stanie. Niestety uderzenie pioruna w wieżę (1783 rok) spowodowało pożar, po którym władze uznały, że zamek nie nadaje się do odbudowy i go rozebrały. Obecnie na części fundamentów znajduje się Urząd Gminy.

Mieszkańcy Jezioran trudnili się rzemiosłem, handlem (len) i rolnictwem, w tym szczególnie wyrobem płótna i butów (było to miasto szewców). Przed rozbiorami istniały cechy rymarzy, garbarzy, sukienników i czapników. Szczególnie wysoką jakością odznaczało się sukno jeziorańskie. Do 1772 roku odbywały się trzy targi w roku, ale już w XIX wieku liczba ta wzrosła do dwunastu (6 na bydło i konie, 4 kramarskie i 2 na płótno).Handel jednak nie miał tu sprzyjających warunków, gdyż Jeziorany leżały z dala od ważnych szlaków komunikacyjnych. Nawet połączenie kolejowe, które Jeziorny otrzymały w 1899 roku nie poprawiało radykalnie handlu, dlatego liczba ludności zawsze była niewielka. W 1772 roku-1302 osoby, w 1939 roku-3022, a obecnie 3500.

Miasto trapiły wojny, epidemie i pożary. W 1414 roku zostało spalone przez wojska króla Władysława Jagiełły⁴ .W XVI wieku trzykrotnie nawiedzały Jeziorany epidemie dżumy. W połowie XVII wieku spłonął ratusz. W czasie wojny północnej (1700-1721) panowali tu Szwedzi (1706-1716), a w czasie wojen napoleońskich rezydowali tu Rosjanie i Francuzi .Pożary wybuchały jeszcze trzykrotnie: w 1783, 1807 i 1842 roku.

Pierwsza wojna światowa nie dotknęła Jezioran, gdyż zwycięstwo Niemców kilka kilometrów od Jezioran pod Zerbuniem, odrzuciło front walk bardziej na południe. Do dnia dzisiejszego pod Zerbuniem znajduje się cmentarz żołnierzy niemieckich poległych w 1914 roku.

W czasie plebiscytu, który odbył się 11 lipca 1920 roku w południowych powiatach Prus Wschodnich, w Jezioranach na 2666 osób uprawnionych do głosowania za Prusami Wschodnimi (Niemcami) głosowało 2380⁵. Za Polską nie głosował nawet jeden wyborca.

W styczniu 1945 roku Jeziorany zostały zajęte przez Armię Czerwoną, ale miasto było już wyludnione. Przyczyną była przymusowa ewakuacja, którą zarządzili Niemcy przed zbliżaniem się frontu. Zniszczenia miasta sięgały 50%. Obecni mieszkańcy pochodzą głównie z Polski środkowej i wschodniej. Byli mieszkańcy osiedlili się w zachodnich Niemczech. Jednak kontakty między nimi układają się dobrze. Nie ma żadnych roszczeń materialnych ze strony byłych mieszkańców. Co roku przyjeżdżają w swoje rodzinne strony i często udzielają wsparcia finansowego instytucjom publicznym w mieście. W 2002 roku Towarzystwo Przyjaciół Jezioran wspólnie z byłymi mieszkańcami postawiło pomnik upamiętniający założenie Jezioran oraz pobyt w nim jego dawnych mieszkańców.

Chociaż Jeziorany należały do mniejszych miast na Warmii, mogą się poszczycić szeregiem wybitnych jednostek. Trudno jest pisać o wszystkich, niech więc choć kilka sylwetek zaświadczy o związkach kulturowych miasta z całym regionem, a nawet krajem.

Urodził się tu Paweł Snopek, kanonik warmiński, humanista i mecenas sztuki. Utrzymywał kontakty kulturalne ze światłymi ludźmi swoich czasów. Całą swą bogatą bibliotekę zapisał kolegiacie w Dobrym Mieście.

W wiekach XVII i XVIII szacunkiem cieszyła się tu polska rodzina Rogallów. Pochodziło z niej kilku burmistrzów oraz kanonik krakowski Józef Rogalli. Był on kustoszem malborskim, od 1719 roku sędzią gdańskim, kustoszem kolegiaty kieleckiej, proboszczem z Jłży. Zmarł w podeszłym wieku w 1765 roku. W Jezioranach urodził się w 1662 roku Wilhelm Lamkowski, który od 1690 roku był wikariuszem we Fromborku i założył katedrę filozofii w tamtejszym kolegium. Posiadał dużą bibliotekę naukową, którą testamentem przekazał kolegium w Reszlu.

Synem szewca w Jezioranach był Jan Leo (1562-1632), kanonik dobromiejski. Kształcił się w Braniewie i został kapelanem kardynała Andrzeja Batorego. W latach 1626-1629 przebywał u cystersów w Wągrowcu. W 1629 roku powrócił na Warmię i osiadł w Dobrym Mieście, gdzie dokończył pracę rozpoczętą w Wągrowcu, pt. „Historia Prussiae", wydaną drukiem w Braniewie w następnych latach.

W latach 1747-1772 mieszkał i tworzył w Jezioranach pisarz Giuseppe Carnevalli, starosta jeziorański, prawdziwy mecenas sztuki na swoim terenie. Kierował on budową kościoła parafialnego we Franknowie. W Jezioranach urodził się biskup warmiński Józef Ambroży Geritz (1783-1867) Kształcił się w Reszlu, Braniewie i u pijarów w Warszawie. Położył duże zasługi dla ludności polskiej na Warmii. Ofiarował pokaźną sumę na budowę szkoły dla dziewcząt i domu dla biednych w Jezioranach. Był fundatorem szpitali w Braniewie, Fromborku i Lidzbarku. Szczególną troską otaczał wydawanie książek w języku polskim.

Wśród patrycjatu Jezioran spotyka się polskie nazwiska, jak na przykład Ludwika Stanisławskiego, burmistrza po „potopie" szwedzkim, Michała Henryka Sowickiego, który był burmistrzem w 1780 roku, nieznanego z imienia sekretarza miejskiego Nikołwowskiego, czy jeziorańskiego starosty z tego samego okresu Stanisława Sierczyńskiego.

Jeziorany posiadają wiele zabytków. Najcenniejszym z nich jest kościół gotycki p.w. św. Bartłomieja. Został on zbudowany w drugiej połowie XIV wieku i jest klasycznym przykładem warmińskiej odmiany typu świątyni halowej z piętrową zakrystią. Jest to kościół murowany z cegły o polskim wątku, na niskim podmurowaniu z kamieni polnych, trójnawowy i pięcioprzęsłowy. Wewnątrz kościoła zachowało się wiele śladów polskości. W ołtarzach przetrwały rzeźby polskich świętych. Okazały ołtarz główny, barokowy z ołtarzem św. Bartłomieja z datą 1734 konsekrował biskup Adam Stanisław Grabowski.

Z kościoła na rynek wychodzi się przez osiemnastowieczną bramę barokową, murowaną, prostokątną, dwukondygnacyjną, ze szczytem zakończonym półkolistą arkadą. Jest to zabytek drugiej kategorii.

Na pomoc od kościoła farnego przy skrzyżowaniu dróg do Dobrego Miasta i Lidzbarka mieści się kaplica p.w. św. Krzyża, wyświęcona w 1580 roku przez biskupa Marcina Kromera. Jest to kościółek barokowy, orientowany, murowany, salowy, prostokątny o kwadratowym stropie.

Z dawnego zamku do dziś przetrwały tylko sklepione piwnice i grube trzymetrowe mury obwodowe przyziemia skrzydła zachodniego oraz fragmenty baszty narożnej. Ruiny zamku zaliczono do trzeciej kategorii zabytków. Fortyfikacje miejskie, gotyckie z XIV wieku zachowały się we fragmentach; to co znajdujemy obecnie- to rekonstrukcja dokonana w latach 60-tych XX wieku. Do IV kategorii zabytków należy zabudowa miejska pochodząca z XVIII i XIX wieku.

Referat wygłoszony przez pana Zbigniewa Sadzę

podczas Dnia Humanisty obchodzonego w dniu 21 kwietnia 2005 roku w Instytucie Filologiczno-Humanistycznym w Mławie

Państwowej Wyższej Szkoły Zawodowej w Ciechanowie

Bibliografia:

1.      Achremczyk Stanisław, Historia Warmii i Mazur, Olsztyn 1997.

2.      Achremczyk Stanisław, Warmia, Olsztyn 2000.

3.      Biskupiec: z dziejów miasta i powiatu, praca zbiorowa por red. Wandy Korynckiej, Olsztyn 1969.

4.      Chłosta Jan, Słownik Warmii, Olsztyn 2000.

5.      Gazeta Olsztyńska z 1920 r., nr 85.